Giáo án Tri thức ngữ văn trang 100

Huy động trải nghiệm đọc, xem truyện và kịch để HS nhận ra tiếng cười thường bắt nguồn từ mâu thuẫn bất ngờ.

GV đọc diễn cảm tiểu cảnh nguyên gốc: Người bán [giơ chiếc đồng hồ không chạy]: “Đồng hồ này rất đúng giờ, miễn là bác đừng hỏi mấy giờ!” Người mua: “Vậy tôi mua để biết lúc nào không nên hỏi à?”. Sau đó GV đặt câu hỏi: Vì sao người xem có thể bật cười ở câu đáp của người mua? Chi tiết nào tạo nên sự bất ngờ?

HS trả lời: Lời quảng cáo “đúng giờ” trái với công dụng của đồng hồ là báo giờ; người bán lại yêu cầu không hỏi giờ, nên lời nói mâu thuẫn với việc làm. Câu đáp của người mua vạch ra nghịch lí đó, khiến người xem nhận ra sự vô lí trong lời quảng cáo. Tiếng cười xuất phát từ mâu thuẫn bất ngờ đó.

Nêu được đặc điểm của hài kịch và truyện cười về cách trình bày xung đột, độ dài, tình huống nghịch lí và kết thúc.

HS đọc phần Khái niệm trọng tâm trong mục Tri thức ngữ văn (trang 100) và hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo cặp. Nhiệm vụ: Hài kịch trình bày xung đột bằng những phương tiện nào? Truyện cười thường có đặc điểm gì về độ dài, tình huống và kết thúc? Cả hai thể loại có điểm chung nào?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Hài kịch: xung đột được trình bày qua lời thoại, hành động và chỉ dẫn sân khấu.
• Truyện cười: thường ngắn; có tình huống nghịch lí; kết thúc bất ngờ, làm lộ thói xấu của nhân vật.
• Điểm chung: đều dựa vào mâu thuẫn và sự bất ngờ để tạo tiếng cười, đều nhằm phê phán thói xấu.
• Khác biệt về phương tiện: truyện cười có người kể dẫn sự việc; hài kịch triển khai chủ yếu qua lời thoại, hành động và chỉ dẫn.

Phân biệt được lời nhân vật với chỉ dẫn sân khấu trong tiểu cảnh và giải thích được vì sao không cần người kể để nhận ra tính cách nhân vật.

HS đọc lại tiểu cảnh nguyên gốc và thực hiện ba nhiệm vụ: (1) Tìm phần chỉ dẫn sân khấu và phần lời nhân vật; (2) Xác định trong tiểu cảnh có người kể hay không; (3) Chỉ ra mâu thuẫn công dụng – lời quảng cáo và giải thích vì sao người xem nhận ra tính cách người bán.

• Chỉ dẫn sân khấu: phần trong ngoặc vuông “[giơ chiếc đồng hồ không chạy]”, cho biết hành động diễn viên cần thể hiện.
• Lời nhân vật: “Đồng hồ này rất đúng giờ, miễn là bác đừng hỏi mấy giờ!” (người bán) và “Vậy tôi mua để biết lúc nào không nên hỏi à?” (người mua).
• Không có người kể: văn bản không có lời nhận xét “ông ta khoác lác”; tính cách người bán bộc lộ qua lời quảng cáo cùng động tác giơ món hỏng.
• Mâu thuẫn: đồng hồ có công dụng báo giờ nhưng lời quảng cáo yêu cầu không hỏi giờ, trái với công dụng thực tế.

Củng cố kiến thức về đặc điểm hài kịch, truyện cười và cách lập luận dựa trên chi tiết cụ thể.

GV chiếu hoặc ghi bảng ba bài tập:

• Bài 2: Trong “Người bán [giơ đồng hồ hỏng]: Rất đúng giờ!”, phần trong ngoặc vuông là gì? A. Chỉ dẫn sân khấu; B. Lời độc thoại nội tâm; C. Lời người mua; D. Lời bình của khán giả.
• Bài 8: Xét các nhận định: a) Kịch chủ yếu bộc lộ qua lời thoại, hành động, chỉ dẫn; b) Mọi truyện cười đều phải có cùng một kết thúc; c) Mâu thuẫn lời nói – việc làm có thể tạo tiếng cười. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
• Bài 4: Vì sao người xem có thể nhận ra tính cách người bán mà không cần người kể phán “ông ta khoác lác”?
  GV có thể cho HS kiểm tra nhanh bài trắc nghiệm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án:

• Bài 2: A. Chỉ dẫn sân khấu, vì phần trong ngoặc vuông chỉ hành động diễn viên cần thể hiện.
• Bài 8: a) Đúng; b) Sai, vì kết thúc có thể khác nhau; c) Đúng, cần chỉ ra cơ chế gây cười trong ngữ liệu cụ thể.
• Bài 4: Lời quảng cáo cùng động tác giơ món hỏng khiến nhân vật tự bộc lộ sự ngụy biện; người xem tự nhận ra mà không cần người kể nhận xét.

Vận dụng đặc điểm truyện cười để phân tích tình huống nghịch lí và giải thích giá trị phê phán trong một ngữ liệu mới.

GV đưa truyện nguyên gốc: “Một người khoe không bao giờ đi muộn. Khi đến trễ, anh bảo đồng hồ của cả lớp chạy nhanh.” Nhiệm vụ theo cặp: (1) Chỉ ra tình huống nghịch lí và kết thúc bất ngờ; (2) Cho biết thói xấu nào bộc lộ; (3) Nêu điều người đọc cần bảo vệ qua tiếng cười này.

• Tình huống nghịch lí: người khoe đúng giờ lại đến trễ, và thay vì nhận lỗi lại đổ cho đồng hồ.
• Thói xấu: khoe khoang, đổ lỗi để giữ vẻ ngoài đúng giờ; lời biện hộ trái sự việc và né trách nhiệm.
• Giá trị được bảo vệ: sự trung thực và tôn trọng thời gian chung của tập thể.