Giáo án Thực hành đọc: Vịnh cây vông

Huy động hiểu biết của HS về cách mượn đồ vật, con vật, cây cối để nói về con người; xác định nhiệm vụ đọc hiểu bài thơ trào phúng.

GV đặt câu hỏi: “Trong ca dao, truyện ngụ ngôn hoặc thơ, em đã gặp hình ảnh nào được dùng để nói về con người? Vì sao tác giả chọn cách nói gián tiếp đó?”. HS trả lời nhanh trong 1–2 phút, sau đó GV dẫn vào bài “Vịnh cây vông” và nêu nhiệm vụ: đọc bài thơ, tìm chi tiết tương phản và giọng đánh giá, giải thích tiếng cười trào phúng.

Khoảng 2–3 ví dụ HS nêu được (ví dụ: hình ảnh con vật hay cây cối trong truyện ngụ ngôn, ca dao) và nhận ra cách nói gián tiếp giúp người nghe dễ nhận ra điều được nói; HS xác định được mục tiêu: hiểu cách mượn cây nói người và tiếng cười trào phúng trong bài thơ.

Nêu được đặc điểm thơ trào phúng qua chi tiết tương phản; giải thích được vì sao sự tương phản giữa vẻ ngoài và giá trị thực là nền tảng của tiếng cười châm biếm.

HS đọc bài “Vịnh cây vông” trong SGK và đối chiếu bản tóm lược. Làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A: liệt kê các đặc điểm của cây vông được miêu tả (thân cao lớn, gỗ xốp, ruột rỗng, nhiều gai, khả năng làm vật liệu chịu lực) và ghi lại cặp đối lập giữa vẻ ngoài và giá trị thực. Sau đó trả lời: “Vì sao việc đặt vẻ ngoài bên cạnh giá trị thực lại tạo ra tiếng cười?”.

Phiếu học tập số 1 (phần A) gồm bảng liệt kê ít nhất bốn đặc điểm và cặp đối lập tương ứng. Kiến thức HS rút ra: Tương phản hình thức và giá trị là nền tảng cho tiếng cười châm biếm; vẻ ngoài cao lớn, to đẹp nhưng bên trong rỗng, xốp, không chắc chắn tạo nên sự mỉa mai, khiến người đọc nhận ra sự thiếu thực chất.

Giải thích được quan hệ giữa hình thức (mượn hình tượng, giọng đánh giá qua miêu tả) với ý nghĩa phê phán; nhận ra phê phán có thể không cần gọi thẳng tên đối tượng.

HS làm việc nhóm 4 theo kỹ thuật mảnh ghép với hai nhiệm vụ nhỏ: (1) Hình tượng cây vông vừa có nghĩa tả thực vừa có nghĩa xã hội; chỉ ra một chi tiết và giải thích. (2) Giọng đánh giá qua miêu tả: bài thơ có gọi thẳng tên đối tượng không? Chi tiết nào thể hiện thái độ của tác giả? Sau đó cả nhóm trả lời câu hỏi trọng tâm: “Đọc bài như một bản mô tả khoa học về cây vông có hạn chế gì?”.

Phiếu học tập số 1 (phần B) có câu trả lời của nhóm. Kiến thức HS rút ra: Mượn cây nói người là cách để hình tượng có nghĩa tả thực và nghĩa xã hội; phê phán có thể đạt được qua giọng điệu và cách chọn đặc điểm mà không nhất thiết gọi thẳng tên đối tượng. Đọc bài như bản mô tả khoa học sẽ bỏ lớp ngụ ý phê phán vẻ ngoài thiếu thực chất; cần đọc theo giọng điệu, tương phản và cách chọn đặc điểm để nhận nghĩa trào phúng, không phủ nhận hoàn toàn nghĩa tả cây.

Củng cố nhận biết dạng văn bản, hình tượng được mượn và mối quan hệ giữa chi tiết với ý nghĩa; luyện đối chiếu nhanh bằng bài tập tương tác.

HS làm bài tập trên trang NeoEdu (bài tập tương tác) hoặc trên phiếu, gồm: (1) Đề: Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp. A. thơ trào phúng; B. truyện lịch sử; C. nghị luận văn học; D. văn bản thông tin khoa học. (2) Đề: Hình tượng được mượn để nói chuyện con người là gì? A. Một chiếc đồng hồ; B. Một quả cam; C. Một ngọn núi; D. Cây vông. (3) Đề: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: Tương phản hình thức và giá trị; Mượn cây nói người; Giọng đánh giá qua miêu tả. Sau đó HS đọc to đáp án, GV chữa và nhấn mạnh lí do.

Đáp án: (1) A – thơ trào phúng; dựa vào tác giả, thể loại và cách lập luận, cấu trúc đã mô tả, không chỉ nhìn tên tác giả. (2) D – Cây vông; bài vịnh mượn cây vông để phê phán vẻ ngoài, vị thế thiếu thực chất. (3) Tương phản hình thức và giá trị – Nền tảng cho tiếng cười châm biếm; Mượn cây nói người – Hình tượng có nghĩa tả thực và nghĩa xã hội; Giọng đánh giá qua miêu tả – Phê phán không nhất thiết cần gọi thẳng tên đối tượng.

Vận dụng kiến thức đọc hiểu thơ trào phúng để viết đoạn văn trình bày ý nghĩa rút ra và liên hệ riêng, phù hợp tình huống.

HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược: Sẽ bỏ lớp ngụ ý phê phán vẻ ngoài thiếu thực chất. Đoạn văn cần phân biệt rõ điều văn bản cho thấy (bài thơ phê phán điều gì, bằng chi tiết nào) với liên hệ riêng của em (ví dụ về việc đánh giá con người không chỉ qua vẻ ngoài). Liên hệ cần phù hợp tình huống, không biến một nhân vật hay hoàn cảnh thành phán xét mọi người. HS có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp.

Đoạn văn 6–8 câu gồm: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 1–2 câu dẫn chi tiết từ bài thơ (tương phản vẻ ngoài và giá trị hoặc cách mượn cây nói người); 1–2 câu giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; 1–2 câu liên hệ riêng và kết đoạn. Kiến thức HS rút ra: Tiếng cười trào phúng trong thơ có thể phê phán cái thiếu thực chất qua hình tượng gián tiếp và giọng điệu, không nhất thiết gọi thẳng tên.