Giáo án Củng cố, mở rộng trang 97

Huy động kiến thức nền về tiếng cười trào phúng và giúp HS xác định nhiệm vụ ôn tập trong tiết học.

GV chiếu ba tên văn bản: Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, Lai Tân, Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng. GV đặt câu hỏi: “Theo em, tiếng cười trong thơ trào phúng thường nhằm vào điều gì? Vì sao em đoán như vậy?” HS viết ý kiến nhanh ra giấy note, không cần đúng hết.

Khoảng 3 đến 5 ý dự kiến được ghi trên giấy note, ví dụ: tiếng cười nhằm vào thói hư, cái xấu hoặc sự đảo lộn trong xã hội; đôi khi nhằm vào bộ máy, thể chế. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: hệ thống hoá kiến thức, so sánh và luyện nhận xét có căn cứ.

HS lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích, từ đó thấy rõ mỗi văn bản có trọng tâm riêng.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1, đọc lại tóm lược ba văn bản trong SGK trang 97 và điền từng cột của bảng. Yêu cầu: mỗi văn bản phải có ít nhất một chi tiết cụ thể và một cách giải thích gắn với chi tiết đó, không dùng nhận xét chung chung kiểu “giàu ý nghĩa”.

Bảng hệ thống hoá đúng nội dung, cụ thể như sau:

• Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu | Thơ trào phúng, thất ngôn bát cú (Trần Tế Xương) | Cảnh thi cử nhếch nhác, ồn ào trong xã hội thực dân nửa phong kiến; sự đảo lộn giá trị | Cảnh sĩ tử và quan trường nhếch nhác, ồn ào; sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang | Đặt cảnh nhếch nhác cạnh vẻ trang nghiêm mà một kì thi chọn người tài đáng lẽ phải có; tiếng cười xen nỗi đau trước sự đảo lộn giá trị.
• Lai Tân | Tứ tuyệt trào phúng (Hồ Chí Minh) | Những điều trái phép bị coi như chuyện thường ngày trong bộ máy | Ban trưởng nhà lao đánh bạc; cảnh trưởng ăn tiền của người bị giải; huyện trưởng chong đèn làm việc; câu kết nói địa phương vẫn yên ổn | Giọng kể ngắn, bình thản làm bật sự mỉa mai; hai hành vi đầu phơi trực tiếp sai trái, hình ảnh huyện trưởng phải đọc trong toàn bài.
• Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng | Nghị luận văn học (Trần Thị Hoa Lê) | Phân biệt hài hước, mỉa mai, đả kích | Hài hước có thể nhẹ nhàng, thân thiện; mỉa mai dùng lời có vẻ khen hoặc bình thản để lộ điều trái ngược; đả kích có sức công phá mạnh | Dựa trên từ ngữ, hình ảnh, ngữ cảnh và thái độ người viết; khi phân tích thơ phải nêu bằng chứng rồi mới gọi tên giọng điệu.

HS so sánh được Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu với Lai Tân theo cùng tiêu chí (điểm nhìn, giọng điệu, cách dùng bằng chứng), nêu được điểm chung rồi chỉ ra nét riêng có chi tiết.

GV nêu tiêu chí so sánh: điểm nhìn, giọng điệu, cách dùng bằng chứng. HS làm việc theo cặp trong nhóm, điền Phiếu học tập số 2, sau đó trả lời câu hỏi: “Khi liên hệ với đời sống hôm nay, em cần lưu ý điều gì về bối cảnh lịch sử và thể loại?”

Kết quả so sánh:

• Điểm chung: cả hai đều dùng tiếng cười trào phúng để phê phán thực trạng xã hội; đều dựa vào chi tiết cụ thể làm bằng chứng cho nhận xét.
• Nét riêng của Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu: điểm nhìn bao quát một kì thi, giọng châm biếm xen nỗi đau; bằng chứng là cảnh sĩ tử, quan trường và sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang.
• Nét riêng của Lai Tân: điểm nhìn là những việc cụ thể trong bộ máy địa phương; giọng kể ngắn, bình thản; bằng chứng là ba hình ảnh (ban trưởng đánh bạc, cảnh trưởng ăn tiền, huyện trưởng chong đèn) và câu kết địa phương vẫn yên ổn.
• Lưu ý liên hệ: không đem bối cảnh xã hội thực dân nửa phong kiến áp đặt cho mọi hiện tượng hôm nay; cần nhớ đây là thơ trào phúng, dùng hình ảnh cô đọng, không phải lời kể đầy đủ như truyện.

HS nêu được nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết; phân biệt điều được nêu trực tiếp với điều suy luận; sửa nhận xét thiếu căn cứ.

Bài 1 (theo tóm lược Lai Tân, bài 4 trong ngân hàng bài tập SGK trang 97): Đọc ngữ liệu tóm lược Lai Tân, nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết.
Bài 2 (bài 5): Với ngữ liệu tóm lược Lai Tân, phân biệt một điều được kể/nêu trực tiếp và một điều em suy luận; giải thích căn cứ.
Bài 3 (bài 6): Đọc và sửa nhận xét thiếu căn cứ: “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.” (áp dụng với tóm lược Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, bài 3 trong ngân hàng).

Đáp án gợi ý:

• Bài 1: Nhận xét có giới hạn: Trong Lai Tân, tiếng cười mỉa mai đến từ việc đặt những điều trái phép thành chuyện thường ngày trong bộ máy. Chi tiết 1: ban trưởng nhà lao đánh bạc, hành vi trái phép được kể ngắn gọn, không có lời phê bình trực tiếp. Chi tiết 2: câu kết nói địa phương vẫn có vẻ yên ổn, trái với thực trạng vừa được phơi ra.
• Bài 2: Điều được nêu trực tiếp: ban trưởng nhà lao đánh bạc; cảnh trưởng ăn tiền của người bị giải. Điều suy luận: hình ảnh huyện trưởng chong đèn làm việc gợi sự mỉa mai khi đặt trong toàn bài; căn cứ là toàn bài, không tự thêm việc ông ta hút thuốc phiện hay làm việc cụ thể nào khác không được nêu.
• Bài 3: Nhận xét đã sửa: Chi tiết trong Lễ xướng danh không cùng tác dụng vì phải đặt trong ngữ cảnh. Cảnh sĩ tử ồn ào và quan trường nhếch nhác làm nổi bật cảnh thi cử lộn xộn; sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang lại gợi nỗi đau mất chủ quyền văn hoá và chính trị.

HS vận dụng cách làm đã học để viết một đoạn văn ngắn nhận xét về giọng điệu của một bài thơ trào phúng đã học, có nêu bằng chứng trước khi gọi tên giọng điệu.

HS chọn một bài thơ trào phúng đã học trong chương trình (hoặc một bài đã đọc trong bài này) và viết đoạn văn 5 đến 7 câu theo mẫu: câu nêu nhận xét, hai câu nêu bằng chứng, một câu giải thích, một câu gọi tên giọng điệu (hài hước, mỉa mai hoặc đả kích). Phần nội dung làm tại lớp, phần hoàn thiện viết ở nhà.

Đoạn văn mẫu có đủ bốn phần: nhận xét có giới hạn; hai chi tiết cụ thể lấy từ văn bản; giải thích vì sao chi tiết tạo tiếng cười; gọi tên giọng điệu sau khi đã nêu bằng chứng. Ví dụ đúng cách: “Trong Lai Tân, giọng mỉa mai hiện ra từ cách kể bình thản. Ban trưởng đánh bạc và cảnh trưởng ăn tiền được kể như việc thường ngày, nên người đọc thấy sự trái phép bị coi là bình thường.”