Giáo án Ôn tập học kì I — Phiếu học tập số 1

Huy động cảm xúc và kiến thức nền về bài thơ; xác định nhiệm vụ ôn tập học kì I.

GV đọc diễn cảm bài thơ “Chiều bên đê”. HS chọn một từ hoặc một hình ảnh khiến em chú ý nhất và giải thích ngắn gọn trong 1–2 câu vì sao em chọn từ đó. Đồng thời, HS nắm nhiệm vụ của hai tiết: đọc hiểu bài thơ và lập dàn ý bài kể chuyện tham quan di tích.

Mỗi HS nêu được một từ/hình ảnh kèm lí do ngắn. Ví dụ: “lặng lẽ” vì âm điệu chậm, gợi không khí yên tĩnh; “sân nhà còn đợi” vì câu thơ có sự gắn bó, mong chờ. HS xác định được mục tiêu hai tiết học.

Hệ thống hoá các kiến thức về hình thức (số câu, số tiếng, hiệp vần), hình ảnh không gian, biện pháp tu từ và tâm trạng trong bài thơ “Chiều bên đê”.

HS chia thành 4 nhóm, làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận một ô của khăn trải bàn:

• Ô 1: Hình thức bài thơ (số câu, số tiếng mỗi câu, các tiếng hiệp vần).
• Ô 2: Hình ảnh tạo không gian chiều quê (triền đê, mây mỏng, bóng nước, sân nhà, tiếng chim xa).
• Ô 3: Tác dụng của từ “lặng lẽ” và biện pháp nhân hóa ở câu “Sân nhà còn đợi dấu chân quê”.
• Ô 4: Tâm trạng được gợi từ bài thơ và chi tiết làm căn cứ.
  HS đọc lại bài thơ, ghi kết quả vào ô của nhóm, dẫn chứng bằng từ ngữ của văn bản.

Khăn trải bàn của các nhóm với nội dung chính:

• Ô 1: Bài thơ có 4 câu, mỗi câu 7 tiếng. Các tiếng “đê”, “về”, “quê” ở cuối câu 1, 2, 4 hiệp vần “ê”.
• Ô 2: Triền đê, mây mỏng, bóng nước, sân nhà đều gợi không gian làng quê gần gũi; có thể nêu thêm tiếng chim xa.
• Ô 3: “Lặng lẽ” gợi chuyển động nhẹ, yên, nhịp chiều chậm, hợp với cảnh mây và bóng nước; “sân nhà còn đợi” nhân hóa sân nhà có hành động đợi, gợi sự gắn bó và mong người trở về.
• Ô 4: Tâm trạng trầm lắng, nhớ quê, mong về; căn cứ là mây “chậm bước về” và sân nhà “còn đợi”.

Nắm được các yêu cầu của bài kể lại chuyến tham quan di tích lịch sử, văn hóa và cách sắp xếp ý theo trình tự.

GV dẫn dắt HS nhớ lại các yêu cầu của nhiệm vụ viết: kể lại một chuyến tham quan di tích lịch sử, văn hóa đã thực hiện hoặc một chuyến giả định được ghi rõ; bài cần trình tự, một sự việc đáng nhớ, miêu tả, cảm xúc và suy ngẫm; không bịa dữ kiện lịch sử như sự thật. HS làm việc cặp đôi: ghi các phần của bài theo trình tự (mở bài, diễn biến chuyến đi, sự việc đáng nhớ, kết bài) và gắn mỗi phần với yêu cầu tương ứng.

Bảng ghi nhớ của cặp đôi (dạng danh sách):

• Mở bài: giới thiệu di tích, thời gian, địa điểm, lí do đi tham quan (hoặc nêu rõ đây là chuyến giả định).
• Diễn biến: kể theo trình tự thời gian, miêu tả không gian, công trình, hoạt động tham quan.
• Sự việc đáng nhớ: một tình huống, một câu chuyện hoặc một phát hiện bất ngờ được kể chi tiết.
• Cảm xúc và suy ngẫm: thể hiện tình cảm, nhận thức về giá trị di sản.
• Kết bài: tóm lại ấn tượng, bài học rút ra.
• Lưu ý: không ghi sự kiện lịch sử sai sự thật; nếu chuyến đi giả định, phải ghi rõ trong mở bài.

Vận dụng kiến thức về hình thức, hình ảnh và từ ngữ để trả lời các câu hỏi đọc hiểu cụ thể, có dẫn chứng.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (câu 2, 3, 4), làm cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi chéo phiếu với bạn để chấm theo đáp án gợi ý.
Đề các câu:

• Câu 2: Nhận xét số câu, số tiếng mỗi câu; chỉ ra các tiếng hiệp vần.
• Câu 3: Chỉ ra hai hình ảnh tạo không gian chiều quê.
• Câu 4: Phân tích tác dụng của từ “lặng lẽ”.

Đáp án gợi ý:

• Câu 2: Bài thơ có 4 câu, mỗi câu 7 tiếng. Các tiếng “đê”, “về”, “quê” ở cuối câu 1, 2, 4 hiệp vần “ê”. Chỉ dữ kiện này chưa đủ để kết luận bài tuân thủ toàn bộ luật Đường; cần nói rõ phạm vi nhận xét.
• Câu 3: Có thể chọn hai trong các hình ảnh: triền đê, mây mỏng, bóng nước, sân nhà; ví dụ “triền đê” và “sân nhà” đều gợi không gian làng quê gần gũi.
• Câu 4: “Lặng lẽ” gợi chuyển động nhẹ, yên, nhịp chiều chậm; hợp với cảnh mây và bóng nước; không chỉ là thay một từ “đẹp” mà tạo không khí yên tĩnh cho cả bài.
  Điểm chấm (thang 10) theo tiêu chí: đáp ứng yêu cầu 3; chi tiết, dẫn chứng 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu có lí lẽ và bằng chứng.

Phân tích được biện pháp nhân hóa, hình ảnh tiếng chim và viết đoạn văn ngắn về tâm trạng được gợi từ bài thơ.

HS làm bài tập 5, 6, 7 trong Phiếu học tập số 1:

• Câu 5: Câu “Sân nhà còn đợi…” dùng biện pháp gì và gợi ý nghĩa nào?
• Câu 6: Tiếng chim có nhất thiết làm cảnh náo nhiệt không? Lí giải.
• Câu 7: Viết 4–5 câu về tâm trạng được gợi từ bài, dùng hai chi tiết, rồi giải thích.
  HS làm cá nhân 10 phút, sau đó trao đổi nhanh cặp đôi 5 phút.

Đáp án gợi ý:

• Câu 5: Biện pháp nhân hóa; sân nhà có hành động “đợi”, gợi sự gắn bó và mong người trở về, có thể gợi tình cảm gia đình.
• Câu 6: Không. Tiếng chim xa, đơn lẻ nổi lên trong nền lặng, làm nổi khoảng vắng và gợi chiều sâu của không gian.
• Câu 7: Đoạn văn 4–5 câu nêu tâm trạng trầm lắng, mong về quê; dẫn hai chi tiết (ví dụ: “mây mỏng theo ai chậm bước về”, “sân nhà còn đợi dấu chân quê”), sau đó giải thích. Không gán tiểu sử tác giả hoặc biến cố không có trong bài.
  Tiêu chí chấm (thang 10): đáp ứng yêu cầu 3; chi tiết, dẫn chứng 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1.

Vận dụng kiến thức về trình tự, miêu tả, cảm xúc, suy ngẫm để lập dàn ý và viết mở bài, một đoạn thân bài cho bài kể lại chuyến tham quan di tích.

HS chọn một chuyến tham quan di tích lịch sử, văn hóa đã thực hiện hoặc một chuyến giả định (ghi rõ là giả định). Lập dàn ý theo 5 phần: mở bài, diễn biến, sự việc đáng nhớ, cảm xúc và suy ngẫm, kết bài. Viết mở bài và một đoạn thân bài. Sau đó tự kiểm tra theo bảng tiêu chí: có trình tự không, có sự việc đáng nhớ không, có miêu tả không, có cảm xúc và suy ngẫm không, có bịa dữ kiện lịch sử không. Bài hoàn chỉnh giao về nhà.

Dàn ý gồm 5 phần có ghi chú nội dung cụ thể; đoạn mở bài và đoạn thân bài viết hoàn chỉnh; bảng tự kiểm tra với các tiêu chí đánh dấu “có/chưa có”. Ví dụ: Mở bài nêu rõ “Sáng chủ nhật, lớp tôi đến Văn Miếu–Quốc Tử Giám trong một hoạt động tìm hiểu di sản” (nếu chọn tình huống giả định, ghi rõ “chuyến giả định”).