Giáo án Ôn tập học kì I — Ôn tập kiến thức

Huy động kiến thức nền về các văn bản đã học trong học kì I và xác định nhiệm vụ ôn tập: phân biệt thể loại, nhận ra đặc điểm nghệ thuật và ý nghĩa, dùng bằng chứng khi nhận xét.

GV chiếu năm văn bản (Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Hịch tướng sĩ, Thu điếu, Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, Trưởng giả học làm sang) và yêu cầu HS nêu nhanh thể loại của từng văn bản. GV đặt câu hỏi: “Muốn nhận xét một văn bản, em cần làm được những việc gì?” HS trả lời theo cặp trong 2 phút, sau đó GV ghi các ý lên bảng.

Danh sách ngắn trên bảng: thể loại của 5 văn bản (truyện lịch sử; văn nghị luận trung đại – hịch; thơ Đường luật thất ngôn bát cú; thơ trào phúng; hài kịch) và 3 yêu cầu của nhận xét: nêu đúng luận điểm hoặc đặc điểm, đưa bằng chứng cụ thể, giải thích vì sao bằng chứng đó thể hiện điều đã nêu. HS nhận ra nhiệm vụ của tiết học: tự đọc bản tóm lược, nêu đặc điểm và bằng chứng, viết nhận xét không dùng nhãn khen chung.

Hệ thống hoá đặc điểm thể loại truyện lịch sử và văn nghị luận trung đại; nêu được luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng; nhận ra cách Trần Quốc Toản và tác giả Hịch tướng sĩ thể hiện lòng yêu nước.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc bản tóm lược Lá cờ thêu sáu chữ vàng và bản tóm lược Hịch tướng sĩ trong SGK, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A và B). Nhiệm vụ chính: (1) Lá cờ thêu sáu chữ vàng: Truyện lịch sử lấy bối cảnh, nhân vật và sự kiện quá khứ làm nền; chi tiết nào cho thấy nhà văn hình dung tâm trạng nhân vật? (2) Hịch tướng sĩ: Xác định luận đề, một luận điểm, lí lẽ và bằng chứng.

Phiếu học tập số 1 (phần A và B) đã điền, gồm: Thể loại truyện lịch sử – Lá cờ thêu sáu chữ vàng: nhà văn hư cấu lời thoại, nội tâm và chi tiết (ví dụ: Trần Quốc Toản tủi và phẫn uất khi bị ngăn không dự bàn việc nước; chàng xúc động đến mức bóp nát quả cam mà không hay). Ý nghĩa: thể hiện lòng yêu nước của một thiếu niên trong buổi nước nhà lâm nguy. Hịch tướng sĩ – luận đề: trách nhiệm chuẩn bị chiến đấu trước nguy cơ xâm lược; luận điểm: phê phán thái độ thờ ơ, hưởng lạc; lí lẽ: hậu quả nếu không chuẩn bị chiến đấu; bằng chứng: gương trung nghĩa và sự ngang ngược của giặc, được phân tích để thấy vì sao cần chuẩn bị. Kết luận của nhóm: bằng chứng phải liên quan đến luận điểm và được giải thích.

Nêu được thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật và đặc điểm nghệ thuật của Thu điếu, Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu; giải thích được cách tổ chức điểm nhìn, âm thanh và tiếng cười châm biếm.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc bản tóm lược Thu điếu và Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, sau đó trả lời ba câu hỏi: (1) Thu điếu: Điểm nhìn đi theo hướng nào? Âm thanh nào làm rõ hơn độ yên vắng? (2) Lễ xướng danh: Cảnh sĩ tử và quan trường được miêu tả bằng nét nào? Vì sao tiếng cười không dừng ở chê vài dáng người? (3) So sánh: Hai bài thơ đều có nỗi buồn, nhưng cách thể hiện có gì khác? GV lưu ý không khẳng định một nỗi buồn cụ thể nếu không có chi tiết.

Thu điếu: thất ngôn bát cú Đường luật; điểm nhìn từ gần mở lên xa rồi trở về người câu cá; sắc xanh, đường nét thanh mảnh và chuyển động nhỏ gợi sự tĩnh lặng; âm thanh cá động làm rõ độ yên vắng và sự chú ý của con người; tâm trạng trầm tư, gắn bó với làng cảnh (không khẳng định nỗi buồn cụ thể nếu không có bằng chứng). Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu: thơ trào phúng thất ngôn bát cú; cảnh thi được miêu tả nhếch nhác, ồn ào, trái với vẻ trang nghiêm của một kì thi chọn người tài; sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang làm nổi bật tình thế mất chủ quyền; tiếng cười châm biếm xen nỗi đau trước sự đảo lộn giá trị. So sánh: Thu điếu gợi sự tĩnh lặng và chiêm nghiệm; Lễ xướng danh dùng tiếng cười châm biếm để phê phán.

Nêu được đặc điểm hài kịch và các phương tiện tạo tiếng cười trong Trưởng giả học làm sang (tiếng cười tình huống, lối lặp, tăng cấp lời nịnh, chỉ dẫn sân khấu); giải thích được ý nghĩa phê phán.

HS đọc bản kể lại Trưởng giả học làm sang và trả lời ba câu hỏi: (1) Tiếng cười đến từ những yếu tố nào? (2) Vì sao lời nịnh được tăng cấp lại làm lộ rõ thói háo danh? (3) Chỉ dẫn sân khấu giúp người xem hình dung điều gì?

Thể loại: hài kịch. Các yếu tố tạo tiếng cười: tình huống (ông Giuốc-đanh có tiền nhưng mê danh vị quý tộc, bị người phục vụ và thợ may lợi dụng bằng lời tâng bốc); lối lặp và tăng cấp lời nịnh khiến ông thích thú và trả tiền thưởng dù không có địa vị thật; trang phục, cử chỉ và lời thoại làm lộ mâu thuẫn giữa khát vọng sang trọng và sự thiếu hiểu biết. Chỉ dẫn sân khấu giúp người xem hình dung hành động và cử chỉ của nhân vật. Ý nghĩa: phê phán thói háo danh, bắt chước hình thức bên ngoài mà không có phẩm chất thật.

Vận dụng kiến thức để ghi đúng thể loại, một đặc điểm nghệ thuật, một ý nghĩa và bằng chứng; viết được nhận xét không dùng nhãn khen chung.

Bài tập 1 (đọc bản tóm lược, ghi thể loại, một đặc điểm nghệ thuật, một ý nghĩa và bằng chứng) áp dụng cho Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Thu điếu. Bài tập 2 (từ ngữ liệu, viết một nhận xét không dùng các từ khen chung “hay”, “sâu sắc”) áp dụng cho Trưởng giả học làm sang. HS làm bài cá nhân 7 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo theo tiêu chí. GV mở học liệu NeoEdu để HS đối chiếu đáp án sau khi hoàn thành.

Bài tập 1 – Lá cờ thêu sáu chữ vàng: Thể loại: truyện lịch sử. Đặc điểm nghệ thuật: kết hợp bối cảnh lịch sử với việc hình dung tâm trạng, hành động của nhân vật. Ý nghĩa: ca ngợi lòng yêu nước của Trần Quốc Toản. Bằng chứng: chàng xúc động đến mức bóp nát quả cam khi được vua ban. Bài tập 1 – Thu điếu: Thể loại: thất ngôn bát cú Đường luật. Đặc điểm nghệ thuật: điểm nhìn từ gần mở lên xa rồi trở về người câu cá. Ý nghĩa: tâm trạng trầm tư, gắn bó với làng cảnh. Bằng chứng: âm thanh cá động làm rõ hơn độ yên vắng. Bài tập 2 (mẫu nhận xét): “Tiếng cười trong Trưởng giả học làm sang đến từ lời nịnh được tăng cấp qua từng lần: ông Giuốc-đanh càng được gọi bằng danh xưng cao hơn thì càng thích thú và trả tiền thưởng, qua đó làm lộ thói háo danh và sự thiếu hiểu biết của nhân vật.” Tiêu chí kiểm tra: không dùng “hay”, “sâu sắc”; có nêu đặc điểm; có bằng chứng; có giải thích.

Vận dụng kiến thức về thể loại, đặc điểm nghệ thuật và cách dùng bằng chứng để viết một đoạn nhận xét ngắn về một văn bản đã học theo lựa chọn cá nhân.

HS chọn một trong năm văn bản đã học và viết một đoạn văn 5–7 câu, gồm: một nhận định về đặc điểm nghệ thuật hoặc ý nghĩa; một bằng chứng cụ thể từ văn bản; một lời giải thích vì sao bằng chứng đó thể hiện nhận định. Đoạn văn không dùng các từ “hay”, “sâu sắc”. HS hoàn thành tại lớp 5 phút và hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn 5–7 câu có ba thành phần: nhận định (ví dụ: “Hịch tướng sĩ thuyết phục người nghe bằng cách đối chiếu lợi – hại”); bằng chứng (ví dụ: lời kêu gọi chuẩn bị chiến đấu cùng việc nêu hậu quả nếu không chuẩn bị); lời giải thích (bằng chứng cho thấy lập luận được tổ chức để người nghe tự thấy trách nhiệm của mình). Sản phẩm đạt khi có đủ ba thành phần, không dùng nhãn khen chung và bằng chứng gắn đúng với văn bản đã chọn.