Giáo án Củng cố, mở rộng trang 120

Huy động kiến thức nền về tiếng cười trong văn học hài hước, giúp HS nhận ra tiếng cười thường bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa cái được mong đợi và cái thực tế.

GV chiếu câu hỏi: «Theo em, điều gì khiến người nghe bật cười khi kể một câu chuyện vui?» và «Trong các văn bản đã học, nhân vật nào khiến em cười nhất? Vì sao?». HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn.

Các ý HS nêu được, ví dụ: tiếng cười đến từ việc nhân vật nói hoặc làm điều trái với hoàn cảnh (ông Giuốc-đanh học làm quý tộc nhưng lộ sự thiếu hiểu biết); từ lời nói khoác, phóng đại (hai người nói dóc gặp nhau); từ nghĩa hàm ẩn (chuột đáp khéo trong ca dao). GV ghi lên bảng ba từ khoá: mâu thuẫn, tình huống, lời nói.

HS lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích, từ đó thấy được đặc điểm riêng của từng nhóm văn bản.

HS làm việc theo nhóm 4 (chia nhóm ghép: mỗi nhóm nhận một trong ba văn bản để đọc kĩ rồi trình bày cho cả nhóm). Nhiệm vụ điền Phiếu học tập số 1 theo các cột: tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết tiêu biểu, cách giải thích. Các câu hỏi gợi ý: (1) Văn bản đang phê phán hay châm biếm điều gì? (2) Chi tiết nào làm lộ mâu thuẫn? (3) Tiếng cười được tạo ra bằng cách nào? (4) Em có thể nói «giàu ý nghĩa» cho văn bản này không, và nên nói cụ thể hơn thế nào?

Nội dung dự kiến cho Phiếu học tập số 1:

• Trưởng giả học làm sang | Hài kịch | Thói ham danh vị quý tộc, mâu thuẫn giữa khát vọng tỏ ra sang trọng và sự thiếu hiểu biết | Trang phục, cử chỉ, lời thoại; việc được gọi bằng danh xưng cao hơn thì thích thú trả tiền thưởng | Tiếng cười từ tình huống, lối lặp và sự tăng cấp của lời nịnh; cần chú ý chỉ dẫn sân khấu để hình dung hành động.
• Chùm truyện cười dân gian Việt Nam | Truyện cười dân gian | Thói khoe khoang (Lợn cưới, áo mới), sự thiếu tự xét (Treo biển), khoác lác (Nói dóc gặp nhau) | Lời nói thừa tự lộ thói khoe; người bán cá sửa biển theo mọi góp ý rồi bỏ cả biển; lời khoác về chiếc ghe dài bị bẻ lại bằng lối phóng đại | Cốt truyện ngắn, chi tiết chọn lọc, kết thúc làm bật mâu thuẫn.
• Chùm ca dao trào phúng | Ca dao trào phúng | Mê tín trục lợi (thầy cúng/thầy bói); thách cưới vô lí; quan hệ mèo chuột có nghĩa hàm ẩn | Thầy bói vin điều thiêng để đòi đồ ăn; chuột đáp khéo để né nguy cơ; đồ dẫn cưới phóng đại | Nhịp lục bát, đối đáp và nghĩa hàm ẩn; sắc thái đả kích hoặc hóm hỉnh tùy bài.
  Nhận xét chung: không nên viết chung chung «các văn bản đều giàu ý nghĩa»; cần nêu đúng vấn đề và chi tiết của từng văn bản.

HS so sánh được hai văn bản theo cùng một tiêu chí (cách dùng chi tiết), biết nêu điểm chung trước rồi chỉ nét riêng bằng chi tiết; đồng thời phân biệt được điều văn bản nêu trực tiếp và điều người đọc suy luận.

GV yêu cầu HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo cặp: so sánh Trưởng giả học làm sang với Chùm truyện cười dân gian Việt Nam về cách dùng chi tiết. Câu hỏi gợi ý: (1) Hai văn bản cùng dùng chi tiết để làm gì? (2) Chi tiết nào trong mỗi văn bản được nêu trực tiếp? (3) Điều nào là em suy luận và căn cứ vào đâu? Lưu ý liên hệ đời sống phải giữ giới hạn của thể loại và bối cảnh.

Điểm chung: cả hai đều dùng chi tiết tình huống để làm bật mâu thuẫn, khiến người đọc, người xem nhận ra thói hư được phê phán.
Nét riêng: Trưởng giả học làm sang dùng trang phục, cử chỉ, lời thoại và chỉ dẫn sân khấu, tiếng cười tăng dần qua lời nịnh; Chùm truyện cười dùng cốt truyện ngắn, chi tiết chọn lọc và kết thúc (ví dụ: sửa biển theo mọi góp ý rồi bỏ cả biển).
Ví dụ phân biệt: được nêu trực tiếp là «Ông Giuốc-đanh có tiền nhưng mê danh vị quý tộc»; điều suy luận là «Tác giả muốn phê phán thói ham hư danh trong xã hội quý tộc giả hiệu», căn cứ vào chi tiết ông thích thú trả tiền thưởng khi được gọi bằng danh xưng cao hơn.
Ghi chú: không nói rằng người thật ngoài đời đều giống nhân vật; chỉ nói về thói được phê phán trong tác phẩm.

HS viết được nhận xét có giới hạn kèm hai chi tiết minh chứng, nhận ra và sửa được nhận xét thiếu căn cứ, so sánh được cách dùng chi tiết của hai ngữ liệu.

Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập:
Bài 1: Đọc tóm lược Trưởng giả học làm sang, nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết.
Bài 2: Đọc và sửa nhận xét thiếu căn cứ «Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.»
Bài 3: So sánh cách dùng chi tiết của Trưởng giả học làm sang và Chùm truyện cười dân gian Việt Nam: nêu một điểm chung, một khác biệt có căn cứ.
HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để HS tự kiểm tra.

Đáp án Bài 1 (mẫu): Nhận xét: Tiếng cười trong Trưởng giả học làm sang chủ yếu đến từ mâu thuẫn giữa khát vọng tỏ ra sang trọng và sự thiếu hiểu biết của nhân vật. Chi tiết 1: trang phục, cử chỉ và lời thoại làm lộ mâu thuẫn ấy. Chi tiết 2: khi được gọi bằng danh xưng cao hơn, ông thích thú và trả tiền thưởng, dù việc đó không tạo cho ông phẩm chất hay địa vị thật.
Đáp án Bài 2 (mẫu sửa): «Cần xem ngữ cảnh: cùng một chi tiết có thể mang tác dụng khác nhau tùy tình huống. Ví dụ, lời hỏi thăm giữa mèo và chuột trong ca dao có vẻ thân tình nhưng nghĩa hàm ẩn khác hẳn nghĩa đen, vì quan hệ săn bắt khiến chuột phải đáp khéo để né nguy cơ.»
Đáp án Bài 3 (mẫu): Điểm chung: cả hai đều dùng tình huống để làm bật mâu thuẫn. Khác biệt: Trưởng giả học làm sang dùng chỉ dẫn sân khấu, lời nịnh tăng cấp để tạo cười; Chùm truyện cười dùng cốt truyện ngắn và kết thúc, ví dụ người bán cá sửa biển theo mọi góp ý rồi bỏ cả biển.
Lưu ý chấm: nhận xét đúng và có hai chi tiết đúng văn bản đạt yêu cầu; nhận xét chung chung như «hay», «giàu ý nghĩa» không được tính đủ điểm.

HS vận dụng cách chứng minh bằng chi tiết và cách diễn đạt phù hợp để viết một đoạn văn ngắn tự đọc, tự viết; biết liên hệ đời sống có giới hạn của thể loại và bối cảnh lịch sử.

Giao lớp làm trong 5 phút: chọn một văn bản đã học (một truyện cười trong Chùm truyện cười dân gian hoặc một bài ca dao trong Chùm ca dao trào phúng), viết đoạn 5 đến 7 câu gồm: một nhận xét có giới hạn, hai chi tiết minh chứng và một câu liên hệ. Gợi ý câu hỏi: «Văn bản phê phán thói nào? Liên hệ nào là hợp lí và không quy kết cá nhân ngoài đời?»

Đoạn văn mẫu (dựa trên Chùm truyện cười): «Truyện Treo biển cho thấy người bán cá rất dễ nghe theo ý kiến người khác mà không tự xét mục đích của mình. Chi tiết anh sửa biển theo từng lời góp ý và cuối cùng bỏ cả biển đã làm bật mâu thuẫn của truyện. Từ đó, em nhận ra cần biết lắng nghe nhưng phải giữ suy xét riêng trước khi thay đổi việc của mình. Đây là bài học về thái độ trong cuộc sống, không phải lời phán xét đối với một người cụ thể nào.»