Giáo án Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (thơ trào phúng)

Gợi nhớ kiến thức đã học về tiếng cười trào phúng và tạo tình huống để HS nhận ra việc đọc câu kết phải gắn với toàn bài.

HS đọc câu “Câu cuối khen nên cả bài ca ngợi.” trên màn hình và trả lời ba câu hỏi: (1) Em có đồng ý với cách hiểu này không? Vì sao? (2) Khi đọc một bài thơ trào phúng, em cần chú ý điều gì ở câu kết? (3) Nếu chỉ đọc riêng câu cuối thì có thể hiểu sai điều gì?

HS nêu được: không đồng ý vì câu kết có thể mang nghĩa mỉa mai; khi đọc thơ trào phúng cần xem câu kết trong quan hệ với các việc đã kể; nếu đọc riêng câu cuối sẽ dễ hiểu lệch thành lời khen, bỏ qua sức phê phán của bài thơ. Từ đó GV dẫn vào nhiệm vụ viết bài văn phân tích.

Giúp HS nắm yêu cầu của bài văn phân tích thơ trào phúng và biết cách tìm ý, chọn trọng tâm từ bài thơ Lai Tân.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Phiếu gồm bốn nhiệm vụ: (1) Xác định đối tượng bị phê phán trong bài thơ là gì? (2) Cơ chế tạo tiếng cười được thể hiện qua những việc nào được kể và qua cách kể? (3) Giọng điệu của bài thơ là gì và nhờ đâu mà có? (4) Ý nghĩa của bài thơ đi từ việc được kể đến điều gì? Sau đó, HS đối chiếu với sơ đồ bốn phần (Mở: Lai Tân và tiếng cười kín; Thân 1: những việc được kể, tính hệ thống; Thân 2: lời kết trái ngữ cảnh và giọng mỉa mai; Kết: khả năng tự phơi sự thật của nghệ thuật ngắn gọn) để chọn trọng tâm cho bài viết.

Kết quả phiếu học tập số 1 gồm:

• Đối tượng bị phê phán: những người có chức trách trong bộ máy địa phương, với các việc trái trách nhiệm được kể trong bài.
• Cơ chế tạo tiếng cười: đặt các việc sai cạnh nhau, kể ngắn và có vẻ khách quan để sự bất thường tự bộc lộ; lời kết có vẻ bình thản tạo độ lệch với những gì đã kể.
• Giọng điệu: mỉa mai, kín đáo, không có lời phẫn nộ trực tiếp.
• Ý nghĩa: tiếng cười nhắm vào cơ chế khiến người ta coi bất thường là bình thường, không chỉ nhắm một hành vi.
  Trọng tâm bài viết: phân tích cách đặt chi tiết cạnh nhau và lời kết mỉa mai, không lên án thay tác giả.

Giúp HS nhận ra cách bài mẫu trình bày nhận xét có chi tiết, có giải thích và giữ sự chừng mực; phân biệt được bản viết với tác phẩm gốc.

HS đọc Bài mẫu nguyên gốc (chia làm 3 đoạn: mở đầu về cách phê phán, đoạn về những người có chức trách và lối kể, đoạn về câu kết và hình thức tứ tuyệt). Theo kĩ thuật khăn trải bàn, mỗi nhóm 4 HS chia đoạn để ghi ý vào ô của mình rồi tổng hợp: (1) Bài mẫu mở đầu như thế nào và vì sao không lên án ngay? (2) Vì sao các việc được kể làm nên tính hệ thống? (3) Vì sao câu kết phải đọc sau ba câu trước? (4) Bài mẫu có chỗ nào cho thấy sự chừng mực của người viết phân tích?

Nhóm thống nhất được các ý sau:

• Mở đầu không kết luận lên án mà cho thấy những việc trái trách nhiệm trong bộ máy địa phương, nên lời kết bình thản thành điểm bật.
• Mỗi việc được kể thêm một mặt vào tình trạng chung, sai trái không còn là tai nạn riêng lẻ.
• Câu kết đọc sau ba câu trước: sự yên ổn được tuyên bố đối nghịch với những gì đã kể, nên có nghĩa mỉa mai và nhắm vào cơ chế dung túng cái xấu.
• Bài mẫu chỉ ra điều được kể, giải thích sự trái ngược, rồi nhận diện thái độ; không thêm lời kết tội không có căn cứ.
  Kết luận nhóm: bản viết của mình phải khác bài mẫu về cách diễn đạt và cách lập luận, không chép lại bài mẫu.

Giúp HS vận dụng kiến thức để sửa cách hiểu sai, viết mở bài và phát triển một ý có chi tiết và giải thích.

Bài tập 1 (sửa cách hiểu): Đề “Câu cuối khen nên cả bài ca ngợi.” Yêu cầu: sửa cách hiểu và giải thích vì sao.
Bài tập 2 (sắp xếp quy trình viết): Đặt đúng thứ tự các bước: xác định mục đích, người đọc và tư liệu → tìm ý và chọn trọng tâm → lập dàn ý có trình tự → viết bản đầu theo dàn ý → đối chiếu tiêu chí, nhận phản hồi và sửa.
Bài tập 3 (viết mở bài): Dựa vào kế hoạch Mở: Lai Tân và tiếng cười kín, viết một mở bài 4–6 câu, nêu tác giả, tác phẩm và luận điểm chính.
HS làm theo nhóm: nhóm 1 và 2 làm bài tập 1 và 2, nhóm 3 và 4 làm bài tập 3. Có thể sử dụng các bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án và sản phẩm:

• Bài tập 1: “Lời kết trái các việc sai đã kể, mang nghĩa mỉa mai. Phải đọc trong quan hệ toàn bài.” Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu có lí lẽ và bằng chứng từ bài thơ.
• Bài tập 2: Thứ tự đúng là 1 → 2 → 3 → 4 → 5 (xác định mục đích, người đọc và tư liệu; tìm ý và chọn trọng tâm; lập dàn ý có trình tự; viết bản đầu theo dàn ý; đối chiếu tiêu chí, nhận phản hồi và sửa). Quy trình kết thúc ở bước sửa, không nộp ngay bản đầu.
• Bài tập 3: Mở bài đạt yêu cầu khi nêu được tác giả Hồ Chí Minh, bài thơ Lai Tân, nhận xét ban đầu về cách phê phán ít lời và điểm bật ở lời kết bình thản. Đánh giá theo thang 10: đáp ứng yêu cầu 3, chi tiết 3, giải thích và tổ chức ý 3, diễn đạt 1.

Giúp HS vận dụng toàn bộ quy trình để viết bài văn phân tích một bài thơ trào phúng và tự sửa bản viết bằng bảng tự sửa.

HS viết bài văn phân tích bài thơ Lai Tân hoặc một bài thơ trào phúng khác trong SGK theo dàn ý bốn phần (mở, thân 1, thân 2, kết). Yêu cầu: xác định đối tượng bị phê phán, cơ chế tạo tiếng cười, giọng điệu và ý nghĩa; mỗi nhận xét có chi tiết và lời giải thích. Trong lớp, HS viết bản đầu khoảng 15 phút, sau đó trao đổi cặp theo Phiếu học tập số 2. Phần hoàn thiện và bảng tự sửa (ít nhất 2 thay đổi thật) được giao về nhà.

Sản phẩm gồm:

• Bản viết bài văn phân tích gồm bốn phần: mở bài giới thiệu tác phẩm và luận điểm; thân 1 về những việc được kể và tính hệ thống; thân 2 về lời kết trái ngữ cảnh và giọng mỉa mai; kết về ý nghĩa phê phán của nghệ thuật ngắn gọn.
• Bảng tự sửa gồm vấn đề, câu hoặc đoạn trước khi sửa, câu hoặc đoạn sau khi sửa, lí do; có ít nhất 2 thay đổi dựa trên bản viết thật của em.
• Phần tự kiểm đã trả lời các câu hỏi: bài đúng thể loại chưa? chi tiết có nguồn hoặc ghi giả định chưa? mỗi nhận xét có lí giải chưa? đã phân biệt bản viết mới với tác phẩm gốc chưa?