Giáo án Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng

Tạo tình huống gợi mở để HS nhận ra không phải mọi tiếng cười đều giống nhau, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu ba câu nói do GV soạn cho cùng một tình huống (bạn A quên làm bài tập về nhà):

• Câu 1: “Cậu lại quên bài tập à? Lần này chắc bài tập về nhà cũng đi nghỉ mát rồi nhỉ!”
• Câu 2: “Cậu chăm chỉ quá, đến mức bài tập về nhà phải xin nghỉ phép cả tuần rồi.”
• Câu 3: “Lười biếng đến thế này thì học đến bao giờ mới nên người?”
  GV hỏi: Ba câu nói có cùng cảm giác với người nghe không? Em thấy câu nào vui nhẹ, câu nào lộ ý trái ngược, câu nào chê trách gay gắt?

HS nêu được: câu 1 mang sắc thái hài hước, nhẹ nhàng, thân thiện; câu 2 khen nhưng trái với sự thật đã nêu nên là mỉa mai; câu 3 chê trách mạnh, nhắm thẳng vào đối tượng nên là đả kích. Kết luận ban đầu: tiếng cười có nhiều sắc thái khác nhau, cần phân biệt để hiểu đúng thái độ người nói.

HS đọc hiểu bản tóm lược, nêu được đặc điểm của ba sắc thái hài hước, mỉa mai – châm biếm và đả kích.

HS hoạt động nhóm 3 theo kĩ thuật khăn trải bàn, mỗi nhóm đọc kĩ phần “Bản tóm lược nguyên gốc” và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Mỗi thành viên phụ trách một sắc thái, sau đó tổng hợp chung. Câu hỏi GV đặt ra: Hài hước khác mỉa mai ở chỗ nào? Vì sao đả kích có sức công phá mạnh? Căn cứ vào đâu để nhận ra từng sắc thái?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 gồm:

• Hài hước: có thể nhẹ nhàng, thân thiện; người nghe thường không thấy bị tổn thương nặng nề.
• Mỉa mai – châm biếm: thường dùng lời có vẻ khen hoặc giọng bình thản để lộ điều trái ngược với thực tế.
• Đả kích: có sức công phá mạnh, nhắm thẳng vào đối tượng bị phê phán.
  Kết luận: ba sắc thái khác nhau ở mức độ nhẹ–nặng và ở cách lộ thái độ của người viết; việc phân biệt phải dựa trên từ ngữ, hình ảnh, ngữ cảnh và thái độ.

HS nắm được cách phân tích giọng điệu đúng: nêu bằng chứng trước, gọi tên sắc thái sau; biết đặt lời trong ngữ cảnh và gắn sắc thái với đối tượng, thái độ.

GV trình bày ba nguyên tắc từ bản tóm lược: (1) Phân biệt sắc thái tiếng cười, tránh nhận xét chung chung “bài thơ buồn cười”; (2) Đặt lời trong ngữ cảnh: một lời khen có thể mang nghĩa mỉa mai khi trái với sự thật đã nêu; (3) Gắn sắc thái với đối tượng và thái độ: giọng cười thể hiện quan niệm giá trị, không chỉ là thủ thuật gây cười. HS thảo luận cặp đôi trả lời câu hỏi trọng tâm: Gọi tên giọng điệu trước khi chỉ ra bằng chứng có hạn chế gì?

HS nêu được: nếu gọi tên trước khi có bằng chứng thì dễ áp nhãn tùy ý, phân tích thiếu căn cứ. Quy trình đúng gồm ba bước: chọn từ ngữ hoặc quan hệ trái ngược cụ thể; giải thích thái độ của người viết; kết luận sắc thái. Một tác phẩm có thể phối hợp nhiều sắc thái nếu có chứng cứ.

Củng cố kiến thức về ba sắc thái, quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; rèn kĩ năng viết đoạn ngắn có bằng chứng.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập:

• Bài 1: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích.
• Bài 2: Chọn dạng văn bản và ba sắc thái được giới thiệu (trắc nghiệm).
• Bài 3: Viết 3–5 câu phân tích chi tiết “Đặt lời trong ngữ cảnh”, không chỉ gọi tên tác dụng.
  HS có thể tra cứu thêm bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh đáp án.

Đáp án:

• Bài 1: Phân biệt sắc thái tiếng cười – Giúp tránh nhận xét chung chung “bài thơ buồn cười”; Đặt lời trong ngữ cảnh – Một lời khen có thể mang nghĩa mỉa mai khi trái sự thật đã nêu; Gắn sắc thái với đối tượng và thái độ – Giọng cười thể hiện quan niệm giá trị, chứ không chỉ thủ thuật gây cười.
• Bài 2: Chọn A. nghị luận văn học (đối chiếu thông tin tác giả, cách lập luận và mục đích được mô tả trong ngữ liệu).
• Bài 2 (ba sắc thái): Chọn C. Hài hước, mỉa mai – châm biếm, đả kích (không phải bố cục hay phương thức biểu đạt).
• Bài 3: Đoạn 3–5 câu phải chỉ ra được lời khen trái sự thật, giải thích thái độ người nói và kết luận là mỉa mai. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và bằng chứng.

Vận dụng kiến thức về sắc thái và cách phân tích có bằng chứng để viết đoạn văn ngắn, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ cá nhân.

GV yêu cầu HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược “Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng”. Đoạn văn cần: nêu rõ điều văn bản cho thấy; liên hệ với một tình huống thực tế trong đời sống học đường; nêu rõ phần liên hệ là suy nghĩ riêng, không phán xét người khác. Gợi ý: Em có thể liên hệ với cách mọi người đùa nhau trong lớp học và cách phân biệt đùa vui với châm chọc.

Đoạn văn 6–8 câu có đủ ba phần: (1) ý văn bản cho thấy, ví dụ: tiếng cười có nhiều sắc thái, cần phân biệt dựa trên từ ngữ và thái độ; (2) tình huống thực tế, ví dụ: một câu trêu bạn trong lớp có thể vui nhẹ hoặc gây tổn thương tùy cách nói; (3) suy nghĩ riêng và cách ứng xử, ví dụ: cần nhìn ngữ cảnh trước khi đáp lại lời đùa.