Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 86

Huy động vốn hiểu biết của HS về việc cùng một ý có thể nói bằng nhiều cách khác nhau, và từ nào có thể làm người nghe khó chịu.

GV trình chiếu hai câu: “Bạn góp ý thẳng thắn” và “Bạn nói xấc”. GV đặt câu hỏi: “Hai câu nói về cùng một hành động, nhưng cảm giác của người nghe có giống nhau không? Từ nào khiến em thấy bị chê?”

HS nhận ra từ “xấc” mang sắc thái chê, thể hiện đánh giá thiếu lễ độ; “thẳng thắn” không mang nghĩa chê nặng. Từ đó HS nêu được ý ban đầu: từ gần nghĩa có thể khác sắc thái, nên cần cân nhắc khi chọn từ.

HS nhận diện được sắc thái về mức độ, cảm xúc, trang trọng, thái độ của các cặp từ gần nghĩa và giải thích được căn cứ.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với bốn cặp từ: “mất” và “từ trần”; “nhỏ nhắn”; “lén lút”; “xấc” và “thẳng thắn”. Với mỗi cặp, HS xác định từ có sắc thái nào và nêu lí do dựa vào ngữ cảnh giao tiếp.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• “từ trần” trang trọng hơn “mất”; thường dùng khi nói người qua đời trong bối cảnh trang trọng.
• “nhỏ nhắn” gợi thiện cảm, gợi vẻ nhỏ, xinh; khác với nhãn chê người.
• “lén lút” không hoàn toàn trung tính, thường gợi việc giấu giếm, đáng ngờ.
• “xấc” mang sắc thái chê, thể hiện đánh giá thiếu lễ độ.
  Kiến thức HS rút ra: sắc thái nghĩa gồm mức độ, cảm xúc, trang trọng và thái độ; phải xét đến ngữ cảnh để hiểu đúng.

HS giải thích được vì sao phải xét đối tượng, quan hệ và mục đích giao tiếp khi chọn từ, và tránh dùng từ chê nặng để thay từ trung tính.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS viết vào ô của mình một ví dụ về việc chọn từ theo đối tượng hoặc mục đích giao tiếp. Sau đó nhóm thống nhất một kết luận chung. Câu hỏi gợi ý: “Vì sao không nên dùng từ chê nặng để thay từ trung tính khi góp ý với bạn?”

Kết luận chung của nhóm, ví dụ:

• Chọn từ phải phù hợp với đối tượng (bạn bè, thầy cô, người lớn tuổi), quan hệ (thân, xa, trên dưới) và mục đích (chỉ ra vấn đề, thông báo, bày tỏ cảm xúc).
• Không thể thay “thẳng thắn” bằng “xấc” rồi cho rằng nghĩa không đổi, vì sắc thái chê làm người nghe bị xúc phạm và mục đích góp ý không đạt.
• Ví dụ đối chiếu: câu “Bài bạn viết dở tệ” làm người nghe khó tiếp nhận; cần thay bằng lời chỉ rõ vấn đề.

HS vận dụng kiến thức sắc thái nghĩa để làm các bài tập 1–9 trong sách, trả lời đúng, giải thích được lí do và viết được lời góp ý tôn trọng.

Phần 1 (khoảng 6 phút): HS làm nhanh bài 1–5 trên Phiếu học tập số 2 hoặc đối chiếu trên học liệu NeoEdu (phần trắc nghiệm).
Phần 2 (khoảng 12 phút): HS làm theo nhóm bài 6, 8, 9 và trả lời bài 7 bằng 2–3 câu. Nhóm ghi kết quả ngắn gọn để trình bày.
Nhiệm vụ đặc biệt: Bài 6 yêu cầu sửa câu “Bài bạn viết dở tệ” thành lời chỉ rõ vấn đề mà không công kích.

Đáp án và kết quả mong đợi:

• Bài 1: (1) “xấc” mang sắc thái chê, thể hiện đánh giá thiếu lễ độ; (2) “từ trần” trang trọng hơn “mất”, dùng khi nói người qua đời trong bối cảnh trang trọng; (3) “nhỏ nhắn” gợi thiện cảm, gợi vẻ nhỏ, xinh; (4) “lén lút” không hoàn toàn trung tính, thường gợi giấu giếm, đáng ngờ.
• Bài 2: xấc (đáp án: xấc, vì xấc thể hiện đánh giá thiếu lễ độ).
• Bài 3: Đáp án A (từ trần).
• Bài 4: Đáp án B (thiện cảm).
• Bài 5: Đáp án A (không; thường gợi giấu giếm, đáng ngờ).
• Bài 6: Câu sửa mẫu: “Đoạn thứ hai chưa có ví dụ nên lí lẽ còn khó theo dõi. Bạn có thể thêm một tình huống cụ thể.” Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ, không công kích người viết.
• Bài 7: Cần xét ngữ cảnh vì cùng một từ có thể đổi sắc thái theo đối tượng và mục đích. Ví dụ: “lén lút” trong câu kể chuyện có thể gợi nghi ngờ, không phải từ trung tính.
• Bài 8: “Nhỏ nhắn” gợi thiện cảm, còn “bé tí tẹo” nhấn kích thước, mang khẩu ngữ và có thể thiếu trang trọng; nên giữ “nhỏ nhắn” hoặc mô tả vóc dáng nhẹ nhàng nếu liên quan.
• Bài 9: HS nêu câu sai hoặc cách hiểu sai, tạo ngữ cảnh rồi sửa có lí do; chấp nhận nhiều cách sửa hợp lí.

HS vận dụng kiến thức sắc thái nghĩa để viết lời góp ý cho bài viết của bạn hoặc một tình huống thực tế, bảo đảm vừa chỉ rõ vấn đề vừa không công kích.

HS chọn một trong hai tình huống:

• Tình huống 1: Một bạn viết đoạn văn kể chuyện nhưng đoạn kết còn thiếu chi tiết. Hãy viết 2–3 câu góp ý.
• Tình huống 2: Một bạn trong nhóm trình bày bài thuyết trình hơi lan man. Hãy viết lời góp ý bằng từ ngữ trung tính, lịch sự.
  Sau đó HS đổi bài cho bạn bên cạnh để nhận xét bằng một câu có lí do.

Sản phẩm mẫu, ví dụ:

• “Đoạn kết còn ngắn nên người đọc chưa rõ nhân vật thay đổi thế nào. Bạn có thể thêm một chi tiết về hành động của nhân vật ở cuối truyện.”
• “Phần mở đầu bài thuyết trình dài hơn ý chính. Bạn có thể rút gọn để người nghe nắm nội dung nhanh hơn.”
  Kiến thức HS vận dụng: chọn từ trung tính, nêu vấn đề cụ thể, tránh nhãn chê nặng, giữ mục tiêu cải thiện.