Giáo án Lai Tân

Kích hoạt hiểu biết về tiếng cười châm biếm, mỉa mai; nhận ra nghĩa ngược với lời nói trong tình huống quen thuộc; xác định nhiệm vụ đọc hiểu bài Lai Tân.

GV nêu tình huống: một người đứng giữa cảnh mọi người đang đánh bạc ngay trong nhà lao và thản nhiên nói: “Ở đây thật yên ổn quá nhỉ!”. GV hỏi: Khi nghe câu nói đó, em hiểu người nói đang khen hay đang chê? Vì sao? Từ đó GV dẫn vào bài: Tứ tuyệt trào phúng Lai Tân dùng cách kể ngắn và câu kết để tạo tiếng cười mỉa mai như thế nào?

HS nhận ra lời nói “yên ổn” trái với thực trạng đang diễn ra, hiểu rằng mỉa mai là nói ngược lại để phê phán. HS nêu được nhiệm vụ của tiết học: tìm cách kể và lời kết tạo nghĩa mỉa mai trong Lai Tân.

Nêu được ba nhân vật có chức trách và hành vi được kể trong Lai Tân; phân tích được tác dụng của cách kể ngắn, ít bình luận và giải thích vì sao sai trái mang tính hệ thống.

HS đọc bản tóm lược, làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi:

1. Ba nhân vật nào được nhắc tới và họ có chức trách gì?
2. Hành vi nào được nêu trực tiếp? Hành vi nào cần đọc trong toàn bài?
3. Vì sao việc nhiều người có chức trách cùng sai phạm cho thấy sai trái không chỉ là chuyện của một cá nhân?
4. Câu kể có lời bình luận trực tiếp không? Cách kể ngắn, bình thản tác động thế nào đến người đọc?

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1:

• Ban trưởng nhà lao: đánh bạc (hành vi nêu trực tiếp).
• Cảnh trưởng: ăn tiền của người bị giải (hành vi nêu trực tiếp).
• Huyện trưởng: chong đèn làm việc (chi tiết cần đọc trong toàn bài, không tự suy diễn thêm hành vi chưa được nêu).
  Kết luận HS rút ra: Ba nhân vật thuộc các tầng khác nhau của bộ máy cùng sai trái, nên sai phạm có tính hệ thống. Cách kể ngắn, ít bình luận khiến sự bất thường tự lộ rõ, người đọc tự nhận ra điều không ổn.

Giải thích được vì sao không thể hiểu câu kết như lời ca ngợi thực trạng; phân tích được quan hệ giữa lời kết và các câu trước để thấy nghĩa mỉa mai.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, trả lời câu hỏi trọng tâm: Vì sao không thể hiểu câu kết như lời ca ngợi thực trạng?
Các gợi ý: (a) Câu kết nói địa phương vẫn yên ổn; hãy đặt câu này cạnh chuyện đánh bạc và ăn tiền. (b) Sự yên ổn ấy có thật hay chỉ là vỏ ngoài? (c) Giọng mỉa mai phê phán điều gì?

Đáp án mẫu HS cần nêu:

• Các câu trước, đặc biệt chuyện đánh bạc và ăn tiền, đã nêu sự trái trách nhiệm của người có chức trách.
• Đặt lời kết trong mạch ấy, sự yên ổn chỉ là vỏ ngoài, trái với thực trạng đã phơi ra.
• Giọng mỉa mai phê phán việc xấu đã trở thành chuyện bình thường trong bộ máy.
  Kết luận: Hình thức kể ngắn kết hợp lời kết tương phản với sự việc tạo nên nghĩa phê phán. Phải đọc lời kết trong quan hệ với các câu trước, không tách riêng.

Củng cố nhận diện thể loại, hành vi được nêu trực tiếp và mối quan hệ giữa chi tiết với ý nghĩa.

Bài tập 1 (trắc nghiệm, chiếu từ học liệu NeoEdu): Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. tứ tuyệt trào phúng; B. truyện lịch sử; C. nghị luận văn học; D. văn bản thông tin khoa học.
Bài tập 2 (trắc nghiệm): Hành vi sai trái nào được nêu trực tiếp? A. Huyện trưởng từ chức; B. Ban trưởng đánh bạc; C. Nhà lao bỏ trống; D. Mọi người cùng chống tham nhũng.
Bài tập 3 (nối): Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (1) Ba nhân vật có chức trách; (2) Kể ngắn, ít bình luận; (3) Lời kết trái với sự việc. Ý nghĩa: (a) Nghĩa mỉa mai được tạo nhờ tương phản giữa lời nói và ngữ cảnh; (b) Sai trái có tính hệ thống, không chỉ một cá nhân lẻ loi; (c) Bề ngoài bình thản khiến sự bất thường tự lộ rõ.

Đáp án:

• Bài tập 1: A (tứ tuyệt trào phúng). Cơ sở: đối chiếu cách kể, cấu trúc và mục đích đã mô tả.
• Bài tập 2: B (ban trưởng đánh bạc được nêu trực tiếp cùng cảnh trưởng ăn tiền).
• Bài tập 3: (1) – (b); (2) – (c); (3) – (a).

Viết được đoạn văn ngắn nêu một ý nghĩa rút ra từ Lai Tân; phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của bản thân.

GV yêu cầu HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược Lai Tân. Đoạn văn cần có ba phần: (1) điều văn bản cho thấy; (2) lí do dựa trên chi tiết cụ thể; (3) liên hệ riêng, phù hợp tình huống, không phán xét cá nhân hay nhóm người cụ thể. Trong lớp, HS nói miệng 2 câu ý tưởng; phần viết hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn 6–8 câu có câu chủ đề nêu ý nghĩa, ví dụ: “Lai Tân cho thấy điều trái phép có thể bị coi là chuyện thường khi người có chức trách không giữ phép tắc.” Các câu sau dẫn chi tiết đánh bạc, ăn tiền và lời kết, giải thích vì sao đó là mỉa mai. Câu cuối nêu liên hệ: mỗi người cần giữ trách nhiệm trong việc được giao và không làm quen với điều sai.