Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 84

HS nhận ra việc đoán nghĩa yếu tố Hán Việt chỉ dựa vào một âm quen có thể dẫn đến sai lầm, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa lên bảng bốn từ: quốc gia, nhân dân, học sinh, thủy điện. HS đoán nhanh nghĩa của yếu tố in đậm (quốc, nhân, học, thủy) theo cảm tính trong khoảng 30 giây, ghi ra giấy nháp. Sau đó HS tra từ điển để kiểm chứng và so sánh với dự đoán của mình.

Bảng so sánh ngắn trên giấy nháp: dự đoán ban đầu và nghĩa tra được. Kết luận nêu được: cùng một âm “quốc”, “nhân”, “học”, “thủy” có thể mang nghĩa khác nhau tùy từ chứa nó; cần xét từ cụ thể và kiểm chứng bằng từ điển.

HS nắm được ba ý chính về yếu tố Hán Việt: vai trò cấu tạo từ, nhu cầu xét ngữ cảnh, và giá trị của việc tra từ điển; không cho rằng từ Hán Việt tự động hay hơn từ thuần Việt.

Theo nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn, các nhóm chia khăn thành năm ô: (1) Vai trò của yếu tố Hán Việt; (2) Vì sao phải xét từ cụ thể; (3) Vì sao nên dùng từ điển; (4) Vì sao từ Hán Việt không tự động hay hơn; (5) Ví dụ minh hoạ. Mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung và ghi lại ở ô trung tâm.

Khăn trải bàn của nhóm có đủ năm ô. Nội dung chính: (1) Yếu tố Hán Việt góp cấu tạo từ và mang nghĩa; (2) Yếu tố đồng âm có thể khác nghĩa, nên phải xét từ cụ thể; (3) Dùng từ điển để kiểm chứng, tránh đoán nghĩa chỉ từ một âm quen; (4) Từ Hán Việt không tự động hay hơn từ thuần Việt; (5) Ví dụ: “quốc” trong quốc gia là đất nước, “thủy” trong thủy điện là nước tự nhiên.

HS phân tích được nghĩa của quốc, nhân, học, thủy trong từng từ cụ thể và so sánh với nghĩa dễ bị nhầm khi đoán theo âm.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, lần lượt phân tích bốn cặp: quốc (quốc gia, quốc kì), nhân (nhân dân, nhân loại), học (học sinh, học tập), thủy (thủy điện). Với mỗi từ, HS xác định nghĩa của yếu tố và giải thích lí do.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: quốc trong quốc gia, quốc kì chỉ đất nước; nhân trong nhân dân, nhân loại chỉ con người; học trong học sinh, học tập liên quan đến tiếp nhận, rèn kiến thức; thủy trong thủy điện là nước tự nhiên, khác quốc là nước theo nghĩa quốc gia.

HS vận dụng kiến thức để chọn đúng nghĩa của yếu tố Hán Việt trong các câu trắc nghiệm và tự kiểm tra kết quả.

Bài tập 2 đến 5 trong sách trang 84 được chiếu lên màn hình. HS chọn đáp án bằng thẻ A, B, C, D; sau đó kiểm tra kết quả trên trang bài học NeoEdu (bài tập tương tác) để đối chiếu. Đề: (2) Quốc trong quốc gia, quốc kì có nghĩa gì? A. dòng nước; B. người; C. việc học; D. đất nước. (3) Nhân trong nhân dân, nhân loại có nghĩa gì? A. nước; B. việc học; C. con người; D. hạt trong quả. (4) Học trong học sinh, học tập gắn hoạt động nào? A. ngắm cảnh và nghỉ ngơi; B. tiếp nhận và rèn kiến thức, kĩ năng; C. đi lại và vận chuyển; D. dựng nhà và sửa chữa. (5) Trong “thủy điện”, thủy chỉ gì? A. nước trong tự nhiên; B. đất nước; C. con người; D. ánh sáng.

Đáp án đúng: Câu 2: D (Quốc chỉ đất nước). Câu 3: C (Yếu tố nhân ở đây chỉ con người). Câu 4: B (Đều liên quan tiếp nhận, rèn kiến thức). Câu 5: A (Thủy ở đây là nước, khác quốc là nước theo nghĩa quốc gia). HS ghi được số câu đúng và giải thích ngắn lí do chọn đáp án đúng cho câu 5.

HS vận dụng kiến thức để đặt câu có yếu tố Hán Việt đúng nghĩa và giải thích vì sao không thể thay quốc gia bằng thủy gia.

HS làm việc cá nhân rồi trao đổi cặp đôi. Nhiệm vụ: (a) Phân biệt hai nghĩa “nước” trong quốc gia và thủy điện; rồi đặt mỗi từ một câu. (b) Hai yếu tố “quốc” và “thủy” cùng được giải thích là “nước”. Vì sao không thể thay quốc gia bằng thủy gia? Đặt một câu có “thủy”.

Đáp án mẫu: (a) Quốc gia là một đất nước, cộng đồng chính trị; thủy điện dùng sức nước tạo điện. Câu đặt: “Mỗi quốc gia có hoàn cảnh riêng.” “Nhà máy thủy điện cần quản lí nguồn nước an toàn.” (b) Quốc là nước theo nghĩa quốc gia, thủy là nước tự nhiên; “thủy gia” không phải từ có nghĩa trong tiếng Việt hiện nay nên không thể thay thế. Câu đặt có thủy: “Thủy điện khai thác năng lượng dòng nước.” Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và ví dụ đúng.