Giáo án Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu

Huy động hiểu biết nền về tiếng cười trào phúng và nêu được vấn đề trọng tâm của bài: tiếng cười nhắm vào ai, vào cái gì.

GV nêu tình huống: “Em đã bao giờ bật cười trước một cảnh lộn xộn ở nơi trang trọng chưa? Điều gì khiến em cười, và tiếng cười ấy có chỉ là mua vui không?” GV yêu cầu HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ theo cặp. Từ đó GV nêu câu hỏi trọng tâm: “Tiếng cười nhắm vào một vài người lôi thôi hay cả tình trạng xã hội?”

Mỗi HS nêu được ít nhất một tình huống gây cười và một nhận xét ban đầu về mục đích của tiếng cười. HS ghi câu hỏi trọng tâm vào vở làm mục tiêu đọc hiểu cho cả tiết học.

Nêu được đặc điểm thể loại thơ trào phúng và thất ngôn bát cú; nhận biết bố cục bốn cặp câu của bài thơ.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, tìm hiểu: (1) thơ trào phúng là gì và mục đích của nó; (2) thể thơ thất ngôn bát cú có bao nhiêu câu, mỗi câu bao nhiêu chữ, gồm mấy cặp câu (đề, thực, luận, kết); (3) đối chiếu bản văn bản hợp pháp để xác định bài thơ có đủ tám câu, bảy chữ mỗi câu hay không và ghi tên từng cặp câu tương ứng với nội dung đã đọc trong bản tóm lược.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: thơ trào phúng nhằm châm biếm, phê phán thói hư tật xấu hoặc tình trạng xã hội bằng tiếng cười; thất ngôn bát cú gồm tám câu, mỗi câu bảy chữ, bố cục bốn cặp câu đề – thực – luận – kết, hai câu cuối gieo vần theo quy tắc thể thơ. Bảng ghi nhớ bố cục được dán lên khăn trải bàn của nhóm.

Phân tích được chi tiết miêu tả sĩ tử, quan trường và sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang; giải thích được vì sao các chi tiết này làm lộ tình trạng xã hội chứ không chỉ là chuyện ngoại hình.

Nhóm thảo luận theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2, trả lời các câu hỏi: (1) Cảnh sĩ tử và quan trường được miêu tả bằng những nét nào? Các nét ấy tương phản với vẻ trang nghiêm nào mà một kì thi chọn người tài đáng lẽ phải có? (2) Sự xuất hiện của quyền lực ngoại bang trong khoa thi gợi cho em điều gì về chủ quyền văn hóa và chính trị? (3) Vì sao có thể nói các chi tiết này vượt khỏi phạm vi một cảnh thi riêng lẻ?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với bảng ghi: Chi tiết – Tương phản với chuẩn trang nghiêm – Ý nghĩa xã hội. Ví dụ đúng: Sĩ tử, quan trường nhếch nhác và ồn ào – tương phản với vẻ trang nghiêm của kì thi chọn người tài – làm lộ sự xuống cấp của khoa cử. Quyền lực ngoại bang ở khoa thi – cho thấy tình thế mất chủ quyền văn hóa và chính trị, vượt khỏi sinh hoạt thi cử. Kết luận nhóm: tiếng cười nhắm vào tình trạng xã hội, không dừng ở ngoại hình cá nhân.

Giải thích được vì sao giọng châm biếm trong bài đi cùng nỗi đau trước sự đảo lộn giá trị và thể hiện trách nhiệm, không chỉ nhằm mua vui.

GV tổ chức cặp đôi thảo luận câu hỏi: (1) Trong bài, giọng cười có lúc nào chuyển sang nỗi đau hay sự xót xa? Đó là nỗi đau trước điều gì? (2) Lời hướng tới người có trách nhiệm ở cuối bài làm câu chuyện mở rộng như thế nào? (3) Vì sao không nên coi hình thức trào phúng là sự chế giễu ngoại hình vô cớ?

Mỗi cặp ghi được: Giọng cười xen với nỗi đau trước sự đảo lộn giá trị; lời hướng tới người có trách nhiệm đưa câu chuyện vượt khỏi một khoa thi riêng; đối tượng chính của tiếng cười là tình trạng xã hội được phơi bày, không phải ngoại hình cá nhân. Kết luận: trào phúng thể hiện trách nhiệm chứ không chỉ mua vui.

Vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập đọc hiểu, nối chi tiết với ý nghĩa và đối chiếu hai chi tiết; tự kiểm tra kết quả bằng học liệu số.

Bài 1. Dạng văn bản của ngữ liệu là gì? A. thơ trào phúng; thất ngôn bát cú; B. truyện lịch sử; C. nghị luận văn học; D. văn bản thông tin khoa học.
Bài 2. Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Sĩ tử, quan trường nhếch nhác và ồn ào; (b) Quyền lực ngoại bang ở khoa thi; (c) Giọng cười đi cùng nỗi đau.
Bài 3. Bối cảnh nào làm cảnh khoa thi mang ý nghĩa xã hội? A. Sự hiện diện của quyền lực ngoại bang; B. Một hội làng trước mùa gặt; C. Một lớp học mở rộng; D. Một cuộc họp tự nguyện.
Bài 4. Đối chiếu hai chi tiết “Sĩ tử, quan trường nhếch nhác và ồn ào” và “Giọng cười đi cùng nỗi đau”: chúng góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao? Không thêm sự kiện ngoài bản tóm lược.
Bài 5. Một bạn dùng riêng chi tiết “Sĩ tử, quan trường nhếch nhác và ồn ào” để giải thích toàn bộ tác phẩm. Hãy nêu điều chi tiết ấy làm rõ và phần ý nghĩa còn cần đối chiếu với “Giọng cười đi cùng nỗi đau”.

Đáp án: Bài 1: A (thơ trào phúng; thất ngôn bát cú, đối chiếu cách lập luận và mục đích đã mô tả). Bài 2: (a) tương phản với chuẩn trang nghiêm, làm lộ sự xuống cấp; (b) cảnh tượng mang ý nghĩa lịch sử, xã hội vượt khỏi sinh hoạt thi cử; (c) trào phúng thể hiện trách nhiệm chứ không chỉ mua vui. Bài 3: A. Bài 4: chi tiết (a) làm lộ tình trạng khoa cử xuống cấp, còn chi tiết (c) cho thấy thái độ và mục đích của tiếng cười; hai chi tiết cùng hướng tới phê phán xã hội nhưng một bên là bằng chứng hiện thực, một bên là thái độ thể hiện trách nhiệm. Bài 5: chi tiết (a) chỉ làm rõ sự xuống cấp của khoa thi, chưa đủ giải thích toàn bộ phạm vi phê phán; cần đặt cạnh giọng cười đi cùng nỗi đau để thấy trách nhiệm và chiều sâu của tác phẩm. Bài 4 và 5 chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và bằng chứng.

Viết được đoạn văn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ bài thơ, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ cá nhân, có căn cứ và không biến hoàn cảnh thành phán xét con người.

HS viết đoạn văn 6–8 câu theo yêu cầu: chọn một ý nghĩa từ bản tóm lược (ví dụ: khoa cử xuống cấp làm lộ sự đảo lộn giá trị; tiếng cười có thể mang trách nhiệm xã hội); nêu chi tiết trong bài làm bằng chứng; phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của em; kết lại bằng một nhận thức có giới hạn. Đoạn văn có thể làm tại lớp hoặc về nhà.

Đoạn văn 6–8 câu có: câu chủ đề nêu ý nghĩa; ít nhất một chi tiết cụ thể trong bản tóm lược (sĩ tử, quan trường, quyền lực ngoại bang hoặc giọng cười đi cùng nỗi đau) kèm lời giải thích; một câu phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng; câu kết có giới hạn, không khái quát quá mức. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.