Giáo án Tri thức ngữ văn trang 81

Huy động trải nghiệm của HS về tiếng cười gây ra từ sự trái ngược giữa lời nói và việc làm; từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu về trào phúng.

GV chiếu tình huống nguyên gốc: “Một người hô ‘tiết kiệm’ thật to rồi in ba trăm tờ thông báo để nhắc cả lớp đừng lãng phí giấy.” GV đặt câu hỏi: (1) Khi nghe và đọc tình huống này, em có cười không? Vì sao? (2) Điều gì làm em buồn cười: lời nói, việc làm hay cả hai? (3) Theo em, người kể chuyện đang nhắm vào điều gì?

HS nêu được: tình huống gây cười vì lời nói “tiết kiệm” đối nghịch với việc in ba trăm tờ thông báo lãng phí giấy; đối tượng được nhắm tới là thói hô khẩu hiệu nhưng làm trái, không phải một cá nhân cụ thể. GV ghi tựa đề bài học: Trào phúng (trong thơ) và ý kiến của HS lên bảng.

Nêu được khái niệm trào phúng; giải thích được các thủ pháp mâu thuẫn bề ngoài – thực chất, phóng đại, đối lập, nói ngược; phân biệt trào phúng với xúc phạm cá nhân.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc mục khái niệm trọng tâm trong sách trang 81 và bài giảng số NeoEdu. Nhiệm vụ: (1) Trào phúng là gì và nhằm vào điều gì? (2) Kể tên các thủ pháp tạo tiếng cười và chỉ ra mỗi thủ pháp trong tình huống nguyên gốc (nếu có). (3) Xác định đối tượng, giọng điệu và thái độ nhân văn của tình huống. (4) Vì sao trào phúng không phải là xúc phạm cá nhân?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm các nội dung:

• Trào phúng: dùng tiếng cười phơi bày điều trái chuẩn giá trị.
• Thủ pháp: mâu thuẫn bề ngoài – thực chất (hô tiết kiệm nhưng in nhiều giấy); đối lập (lời nói đối với hành động); phóng đại (in ba trăm tờ để nhắc việc tiết kiệm); nói ngược (khẩu hiệu nói một đằng, làm một nẻo).
• Đối tượng: thói chạy theo khẩu hiệu, phương tiện trái mục đích, không phải ngoại hình hay hoàn cảnh của người.
• Giọng điệu: hài hước, nhẹ nhàng nhưng mỉa mai; thái độ nhân văn là mong người ta sửa thói hình thức.
• Trào phúng khác xúc phạm cá nhân: trào phúng nhắm vào điều sai để phê phán, có căn cứ trong lời và ngữ cảnh; xúc phạm cá nhân hạ thấp con người, không hướng tới sửa sai.

Giải thích được tác động của chi tiết tăng cấp; phân biệt cười vui thân thiện với cười đả kích; phân biệt được bằng chứng trong văn bản với suy luận của người đọc.

GV đưa thêm tình huống mở rộng: người ấy còn in thông báo rằng thông báo tiết kiệm đã được phát. HS trả lời theo cặp với Phiếu học tập số 2 (phần Phân tích): (1) Chi tiết thêm vào tác động thế nào đến tiếng cười? (2) Lời khen “Thật là tiết kiệm!” sau khi nhìn chồng giấy được hiểu thế nào và căn cứ vào đâu? (3) Nêu khác biệt giữa cười vui thân thiện và cười đả kích.

HS nêu được:

• Chi tiết tăng cấp nối việc thừa này với việc thừa khác, làm sự vô lí lớn dần; tiếng cười có căn cứ ở chuỗi hành động.
• Lời khen bề mặt “Thật là tiết kiệm!” trái với sự lãng phí trong ngữ cảnh nên hiểu là mỉa mai, ngầm chê cách làm.
• Cười vui thân thiện: có thể đùa nhẹ, không phủ nhận mạnh điều xấu. Cười đả kích: biểu thị sự phủ nhận mạnh mẽ trước điều xấu. Cần chứng minh bằng lời nói và ngữ cảnh, không đo bằng độ lớn của tiếng cười.
• Bằng chứng là chi tiết có trong văn bản; suy luận là kết luận người đọc rút ra từ bằng chứng đó.

Vận dụng được đặc điểm trào phúng để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận; phân biệt được nhận định đúng và sai về kiến thức của bài.

HS làm bài tập trên NeoEdu hoặc trên phiếu theo nhóm đôi, gồm: (1) Tình huống hô tiết kiệm rồi in hàng trăm lời nhắc gây cười chủ yếu nhờ điều gì? A. Có nhiều người trong lớp; B. Có giấy và máy in; C. Lời nói rất to; D. Lời nói trái với cách làm. (2) Đối tượng bị phê phán trong tình huống trên là ngoại hình người nói hay cách làm việc? (3) Người chứng kiến nói “Thật là tiết kiệm!” sau khi nhìn chồng giấy. Vì sao có thể hiểu là mỉa mai? (4) Xét các nhận định: a) Mỉa mai có thể dùng lời khen để ngầm chê; b) Mọi tiếng cười đều có cùng sắc thái; c) Phân tích cần xác định đối tượng và thái độ.

Đáp án:
(1) D. Lời nói trái với cách làm; phương tiện dùng quá nhiều giấy đối nghịch với mục tiêu tiết kiệm giấy.
(2) Đối tượng là cách làm việc: thói chạy theo khẩu hiệu, dùng phương tiện trái mục đích; không phải ngoại hình hay hoàn cảnh của người nói.
(3) Lời khen bề mặt trái với sự lãng phí trong ngữ cảnh nên ngầm chê cách làm; đây là mỉa mai.
(4) a) Đúng; b) Sai, sắc thái trải từ nhẹ đến gay gắt; c) Đúng, và lời phải được đặt trong ngữ cảnh.
Ghi chú: GV chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ, không chấm máy móc.

Viết được đoạn phân tích 4–5 câu về một tình huống trào phúng; viết được lời góp ý thẳng thắn, có giải pháp, không mỉa mai để sửa hành vi trái chuẩn.

HS hoàn thành cá nhân trong lớp (khoảng 5 phút), phần còn lại giao về nhà: (1) Viết 4–5 câu phân tích tình huống in thông báo, gồm đối tượng, mâu thuẫn, một thủ pháp và ý nghĩa. (2) Viết một lời góp ý thẳng thắn, không mỉa mai để sửa hành vi trên, và nêu một giải pháp cụ thể.

Đoạn phân tích mẫu: “Tình huống phê phán thói chạy theo khẩu hiệu. Mâu thuẫn nằm ở việc hô tiết kiệm nhưng lại in ba trăm tờ thông báo. Thủ pháp đối lập và phóng đại làm sự lãng phí hiện rõ, khiến người đọc bật cười rồi suy nghĩ lại. Ý nghĩa là nhắc người ta làm đúng điều mình nói.”
Lời góp ý mẫu: “Mình chỉ cần một bảng chung và giấy nháp để theo dõi việc đã làm; cách này dùng ít giấy hơn.” Lời góp ý tập trung vào hành động và có giải pháp, không công kích người nói.