Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống (con người trong mối quan hệ với cộng đồng, đất nước)

Huy động vốn sống của HS về đồ dùng chung; xác định vấn đề nghị luận và yêu cầu của bài viết.

GV chiếu ba tình huống ngắn: một quyển sách thư viện bị xé trang, một vòi nước trong nhà vệ sinh chảy suốt giờ ra chơi, một ghế chờ bị viết bẩn. HS trả lời: Em đã từng thấy đồ dùng chung bị hỏng hoặc dùng sai ở đâu? Ai là người chịu ảnh hưởng? Theo em, trách nhiệm đó thuộc về ai và đến đâu?

Danh sách 3–4 hiện tượng cụ thể từ thực tế lớp học. Kết luận được vấn đề cần bàn: trách nhiệm của mỗi người với của dùng chung. Yêu cầu của bài: nêu ý kiến rõ, có lí lẽ và bằng chứng hoặc tình huống giả định, không dùng khẩu hiệu thay lí lẽ.

Nêu được cách chọn luận đề, luận điểm, phần phản biện và kết bài; lập được dàn ý có trình tự cho bài văn nghị luận.

Nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn, đọc mục Yêu cầu và cách tìm ý trong sách, sau đó điền Phiếu học tập số 1 với đề: Trách nhiệm với của dùng chung. Nhóm trả lời: Luận đề là gì? Luận điểm 1 nói về điều gì và cần ví dụ nào? Luận điểm 2 là việc nhỏ nào HS có thể làm? Phản biện là ý kiến nào và cách bác bỏ ra sao? Kết bài cần cam kết gì?

Dàn ý gợi ý sau khi thảo luận:

• Luận đề: Mỗi người cần giữ gìn đồ dùng chung vì đồ dùng ấy phục vụ nhiều người và ảnh hưởng đến người đến sau.
• Luận điểm 1: Hành động nhỏ có ảnh hưởng kéo dài. Ví dụ: xé trang sách làm mất thông tin của mọi bạn mượn sau; báo sớm chỗ hỏng giúp sửa trước khi đồ vật không dùng được.
• Luận điểm 2: Việc nhỏ có thể thực hiện: trả sách đúng chỗ, khóa vòi nước khi không dùng, báo người lớn khi phát hiện nguy cơ.
• Phản biện: Đồ chung đã có nhân viên phụ trách; nhưng tổ chức quản lí không xóa trách nhiệm của người sử dụng.
• Kết bài: Cam kết cụ thể, vừa sức, ví dụ mỗi ngày trả sách đúng hạn và khóa vòi nước sau khi dùng.
  Trình tự: mở bài (nêu vấn đề, luận đề) – thân bài (luận điểm 1, luận điểm 2, phản biện) – kết bài (cam kết).

Nhận biết được cách lập luận của bài mẫu và vận dụng bốn câu hỏi tự kiểm để đánh giá bài viết.

Cặp đôi đọc bài mẫu nguyên gốc trong sách và điền Phiếu học tập số 2: xác định đoạn mở bài, đoạn luận điểm 1, đoạn phản biện, đoạn luận điểm 2 và kết; tìm câu nêu luận đề, ví dụ cụ thể và câu kết bằng câu hỏi tự vấn. Sau đó, cặp đôi trả lời bốn câu tự kiểm: bài đã đúng thể loại chưa; chi tiết có nguồn hoặc ghi giả định chưa; mỗi nhận xét có lí giải chưa; đã phân biệt bản viết mới với tác phẩm gốc chưa.

Bảng phân tích bài mẫu:

• Đoạn 1 (mở bài): nêu luận đề trách nhiệm với đồ dùng chung qua ví dụ sách thư viện, ghế chờ, vòi nước.
• Đoạn 2 (luận điểm 1): ví dụ xé trang sách và hậu quả với người mượn sau; giải thích thiệt hại vượt xa giá giấy.
• Đoạn 3 (phản biện): đồ chung đã có người quản lí nhưng trách nhiệm tổ chức không xóa trách nhiệm người dùng.
• Đoạn 4 (luận điểm 2 và kết): việc nhỏ như trả sách đúng chỗ, khóa vòi nước; kết bằng câu hỏi tự vấn về người đến sau.
  Kiến thức rút ra: mỗi ý cần lí lẽ, ví dụ và giải thích; không kết tội cả con người; phân biệt bài viết mới với bài mẫu.

Viết được phần mở bài đúng thể loại; sửa được một câu kết tội thiếu lí lẽ và giải thích được lí do.

Bài 1 (viết mở bài): Dựa vào dàn ý, mỗi HS viết mở bài 3–5 câu, nêu vấn đề đồ dùng chung phục vụ nhiều người và luận đề trách nhiệm với của dùng chung.
Bài 2 (sửa cách diễn đạt): Sửa câu “Ai làm hỏng đồ chung đều là người xấu.” và giải thích vì sao phải sửa.
Đề và đáp án tham khảo được ghi trong phần sản phẩm.

Đáp án tham khảo Bài 1 (mở bài):
“Sách thư viện, ghế chờ hay vòi nước trong trường đều là của chung, phục vụ nhiều người cùng lúc. Vì vậy, giữ gìn chúng không phải việc phụ sau khi xong việc riêng mà là trách nhiệm của mỗi học sinh. Bài viết này cho rằng mỗi người cần giữ gìn đồ dùng chung từ những việc nhỏ hằng ngày.”
Đáp án tham khảo Bài 2 (sửa câu):
“Cần xác định nguyên nhân và cách sử dụng trước khi kết luận; phê bình hành vi vô trách nhiệm, đồng thời xem lại điều kiện quản lí chưa hợp lí.”
Lí do: câu gốc kết tội toàn bộ con người, thiếu lí lẽ; thực tế có thể do thiết bị cũ hoặc do bất cẩn, nên cần xác minh và tránh quy kết.
Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu có lí lẽ và giải thích hợp lí. Tiêu chí chấm: rõ ý kiến, có lí lẽ, diễn đạt rõ ràng.

Viết được bài văn nghị luận hoàn chỉnh theo dàn ý; tự sửa bài bằng bảng tự sửa với ít nhất hai thay đổi thật.

HS viết bản đầu của bài văn hoàn chỉnh theo dàn ý đã lập, gồm đủ mở bài, thân bài có luận điểm, phản biện và kết bài cam kết. Sau đó đổi bài với bạn, đối chiếu bốn câu tự kiểm và lập bảng tự sửa gồm: vấn đề, câu hoặc đoạn trước sửa, câu hoặc đoạn sau sửa và lí do. Phần hoàn thiện được giao về nhà.

Bản đầu của bài văn hoàn chỉnh đủ ba phần, có luận đề, hai luận điểm kèm ví dụ hoặc tình huống giả định được ghi rõ, một phản biện và kết cam kết cụ thể, vừa sức. Bảng tự sửa có ít nhất hai thay đổi: mỗi thay đổi nêu câu trước sửa, câu sau sửa và lí do dựa trên bài viết thực của HS.