Giáo án Nam quốc sơn hà

Huy động kiến thức nền về thể thơ thất ngôn tứ tuyệt và gợi vấn đề trung tâm của bài: chủ quyền lãnh thổ và thái độ đối với kẻ xâm phạm.

GV nêu hai câu hỏi: (1) Khi nghe cụm từ “sông núi”, em liên tưởng đến điều gì? (2) Em đã học những bài thơ thất ngôn tứ tuyệt nào? Thơ thất ngôn tứ tuyệt có đặc điểm gì về số câu và số chữ? HS làm việc cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

HS nêu được: thất ngôn tứ tuyệt có bốn câu, mỗi câu bảy chữ, lời thơ cô đọng; liên tưởng “sông núi” gợi đến lãnh thổ, đất nước và ý thức giữ gìn đất nước. Kết nối vấn đề bài học: bài thơ Nam quốc sơn hà khẳng định chủ quyền và phản bác hành động xâm phạm.

Nêu được cấu trúc hai phần của bài thơ: hai câu đầu khẳng định chủ quyền, hai câu sau chất vấn kẻ xâm phạm và dự báo thất bại; nhận ra bài thơ là một mạch lập luận cô đọng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc bản dịch trong sách giáo khoa và điền Phiếu học tập số 1. Các nhiệm vụ: (1) Xác định hai câu đầu nói về điều gì; (2) Xác định hai câu sau chuyển sang nội dung gì; (3) Cho biết chi tiết nào thể hiện thái độ của người viết; (4) Nêu kết luận về mạch lập luận chung của bài.

Kết quả dự kiến trên phiếu: Hai câu đầu khẳng định chủ quyền, có người làm chủ và sự phân định lãnh thổ được đặt trong trật tự chính đáng, giọng trang trọng, dứt khoát. Hai câu sau chuyển sang chất vấn hành động xâm phạm, kết án kẻ xâm lược và dự báo chúng sẽ thất bại. Kết luận: bốn câu tạo thành mạch lập luận ba bước: chủ quyền có cơ sở → kẻ xâm lược là phi nghĩa → hậu quả thất bại được dự báo.

Phân tích được ba chi tiết chính của bài thơ và giải thích vai trò của từng chi tiết; giải thích được quan hệ giữa hình thức (thể thơ, giọng hỏi, cách tổ chức bốn câu) với ý nghĩa tư tưởng.

Kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS, chia thành 3 nhóm nhỏ, mỗi nhóm nhận một chi tiết: (A) Khẳng định lãnh thổ và người làm chủ; (B) Chất vấn hành động xâm phạm; (C) Dự báo thất bại của giặc. Mỗi nhóm trả lời ba câu hỏi: Chi tiết này thể hiện điều gì? Nó tạo tác dụng gì trong mạch lập luận? Hình thức nào (thể thơ, giọng điệu, cách hỏi) góp phần làm rõ ý nghĩa đó? Sau đó ghi kết quả lên khăn trải bàn ở giữa nhóm.

Kết quả dự kiến: (A) Khẳng định lãnh thổ và người làm chủ tạo tiền đề chính đáng cho lời phản bác, giọng thơ trang trọng, dứt khoát. (B) Chất vấn hành động xâm phạm có giọng hỏi mang tính kết tội, không phải thiếu thông tin; hình thức câu hỏi khiến người đọc cảm nhận rõ thái độ phê phán. (C) Dự báo thất bại của giặc thể hiện ý chí bảo vệ chủ quyền và niềm tin chiến thắng. Quan hệ hình thức – ý nghĩa: thể thơ bốn câu, bảy chữ cô đọng buộc người viết chọn lọc ý; cách chuyển từ khẳng định sang chất vấn và dự báo làm cho lập luận vừa có lí lẽ vừa giàu cảm xúc.

Củng cố nhận biết thể thơ, mạch lập luận của hai câu sau và mối quan hệ giữa chi tiết với ý nghĩa.

Bài tập 1: Dựa vào thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức đã học, chọn dạng văn bản phù hợp với bài thơ: A. văn bản thông tin khoa học; B. thất ngôn tứ tuyệt; C. truyện lịch sử; D. nghị luận văn học.
Bài tập 2: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (1) Khẳng định lãnh thổ và người làm chủ; (2) Chất vấn hành động xâm phạm; (3) Dự báo thất bại của giặc.
Bài tập 3: Hai câu sau của Nam quốc sơn hà chuyển sang điều gì? A. Kể thú điền viên; B. Giới thiệu làn điệu; C. Chất vấn kẻ xâm phạm và tin chúng thất bại; D. Đề nghị từ bỏ chủ quyền.

Đáp án: Bài tập 1: B (thất ngôn tứ tuyệt; cần đối chiếu cách lập luận, cấu trúc và mục đích, không chỉ nhìn vào tên tác giả). Bài tập 2: (1) – Tạo tiền đề chính đáng cho lời phản bác; (2) – Giọng hỏi mang tính kết tội, không phải thiếu thông tin; (3) – Thể hiện ý chí bảo vệ chủ quyền và niềm tin chiến thắng. Bài tập 3: C (mạch thơ đi từ khẳng định chủ quyền đến kết án xâm lược và tin chúng thất bại).

Vận dụng kiến thức về mạch lập luận và phân tích chi tiết để viết đoạn văn ngắn, phân biệt điều văn bản thể hiện và liên hệ của bản thân.

Viết đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ Nam quốc sơn hà. Đoạn văn cần: nêu ý nghĩa; dẫn một chi tiết trong bài để chứng minh; phân biệt rõ điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng của em với ý thức giữ gìn đất nước trong đời sống hôm nay (liên hệ phù hợp với tình huống của bài, không suy diễn quá đà). Hoàn thành tại lớp trong 4 phút, phần còn lại làm ở nhà.

Đoạn văn 6–8 câu có: câu chủ đề nêu ý nghĩa (ví dụ: bài thơ khẳng định chủ quyền bằng lí lẽ và niềm tin); câu dẫn chứng và phân tích một chi tiết; câu liên hệ bản thân; câu kết khái quát. Đoạn văn sử dụng từ ngữ rõ ràng, không chép nguyên văn bài mẫu.