Giáo án Tri thức ngữ văn trang 58

Huy động trải nghiệm của HS về việc đưa ra ý kiến và cần lí do, ví dụ để thuyết phục người khác; từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu nghị luận, luận đề và bằng chứng.

GV nêu tình huống: Hai bạn cùng đề nghị lớp không để sách mượn bị xé. Bạn A nói: “Lớp mình phải giữ sách vì ai cũng cần đọc.” Bạn B nói: “Tuần trước, một quyển sách bị xé khiến ba bạn không đọc được chương cuối.” HS cho biết ý kiến nào thuyết phục hơn và vì sao. GV dẫn vào bài: Trong văn nghị luận, các thành phần nào giúp người đọc tin vào ý kiến?

HS nhận ra: ý kiến của bạn B thuyết phục hơn vì có sự việc cụ thể (một quyển sách bị xé, ba bạn không đọc được chương cuối) để chứng minh cho nhận định “phải giữ sách”; ý kiến của bạn A nêu lí do chung nhưng chưa có dữ kiện. HS xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng.

Nêu được khái niệm luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng; phân biệt được các thành phần này trong một đoạn nghị luận cụ thể.

HS đọc mục Khái niệm trọng tâm trong SGK trang 58, sau đó làm Phiếu học tập số 1 theo nhóm đôi. Đoạn nguyên gốc: “Giữ sách dùng chung là trách nhiệm của học sinh. Một trang bị xé khiến nhiều bạn sau không đọc trọn bài. Vì vậy, người mượn cần kiểm tra, bọc sách và báo hỏng.” HS xác định: luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong đoạn văn.

Kiến thức HS rút ra:

• Luận đề là vấn đề bao quát được bàn; trong đoạn văn là việc giữ sách dùng chung.
• Luận điểm là nhận định triển khai luận đề; trong đoạn văn là “Giữ sách dùng chung là trách nhiệm của học sinh”.
• Lí lẽ giải thích vì sao; trong đoạn văn là “khiến nhiều bạn sau không đọc trọn bài” (lí do vì sao việc giữ sách quan trọng).
• Bằng chứng là dữ kiện, chi tiết được dùng để chứng minh; trong đoạn văn là “một trang bị xé”.
  HS ghi nhớ: Bằng chứng phải liên quan và được giải thích, không chỉ liệt kê.

Giải thích được vì sao bằng chứng phải được lí giải và vận dụng được sơ đồ “chi tiết – lí giải – nhận định” để phân tích một đoạn văn mẫu.

GV dùng sơ đồ lập luận “Từ chi tiết qua lí giải đến nhận định” trong SGK. HS trả lời câu hỏi: Chi tiết “một trang bị xé” liên hệ với nhận định về trách nhiệm như thế nào? Nếu bỏ câu “khiến nhiều bạn sau không đọc trọn bài” thì đoạn văn còn thuyết phục không? HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2 theo nhóm 4.

Kết quả HS rút ra:

• Chuỗi lập luận: chi tiết (một trang bị xé) → lí giải (nhiều bạn sau không đọc trọn bài, người sau mất thông tin) → nhận định (người mượn có trách nhiệm kiểm tra, bọc sách và báo hỏng).
• Nếu bỏ lí giải, chi tiết chỉ là một sự việc đơn lẻ; người đọc chưa thấy vì sao sự việc đó liên quan đến trách nhiệm chung.
• Mối nối quan trọng là: hậu quả đối với người dùng sau, tức là lợi ích cộng đồng.

Phân biệt được lí lẽ với bằng chứng; nhận ra lập luận thiếu mối nối giữa chứng cứ và kết luận; vận dụng kiến thức trong bài tập nhanh.

HS làm bài tập 4, 5 và 8 của mục Bài tập trong SGK, dùng câu hỏi trong Phiếu học tập số 2 (phần Luyện tập) để xác định đúng hay sai.
Bài 4: Phân biệt lí lẽ với bằng chứng qua hai câu: (1) “Ai cũng có quyền đọc sách nguyên vẹn”; (2) “Tuần này, sổ thư viện lớp ghi nhận một sách thiếu trang”.
Bài 5: Vì sao một danh sách tên nhân vật nổi tiếng chưa tự chứng minh học sinh cần giữ sách?
Bài 8: Xét các nhận định: a) Bằng chứng phải liên quan luận điểm. b) Cứ nhiều tên nổi tiếng thì lập luận chắc chắn đúng. c) Lí lẽ cần làm rõ mối nối giữa chứng cứ và kết luận.

Đáp án và kiến thức chốt:

• Bài 4: Câu (1) là lí lẽ về quyền và lợi ích; câu (2) là bằng chứng cụ thể trong tình huống giả định. Nếu dùng câu (2) như dữ kiện thực tế thì cần có sổ thật.
• Bài 5: Danh sách tên nổi tiếng không liên quan trực tiếp đến mối nối giữa hành động, hậu quả và trách nhiệm; danh tiếng không thay thế lời giải thích.
• Bài 8: a) Đúng; b) Sai (số lượng và danh tiếng không thay tính liên quan, sức chứng minh và lời lí giải); c) Đúng.
  Gợi ý chấm bài 5 theo thang 10 điểm: trả lời đúng yêu cầu 3 điểm; chọn chi tiết phù hợp 3 điểm; giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý kiến 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm.

Vận dụng được cấu trúc luận điểm, lí lẽ và bằng chứng vào một tình huống gần gũi, đồng thời phân biệt rõ dữ kiện thực tế với tình huống giả định.

HS viết một câu luận điểm và hai câu lí giải cho việc báo sớm sách hỏng (bài 6 trong SGK). GV nêu thêm yêu cầu: nếu dùng ví dụ, phải ghi rõ đó là tình huống giả định. Nhiệm vụ về nhà: viết đoạn 5 đến 6 câu kiến nghị một cách giữ sách (bài 9), gồm luận điểm, lí lẽ, ví dụ giả định và một giới hạn.

Sản phẩm mẫu HS có thể viết:

• Luận điểm: Người mượn sách cần báo ngay khi phát hiện sách hỏng.
• Lí giải 1: Báo sớm giúp bảo vệ việc đọc chung, vì người quản lí biết để sửa kịp thời.
• Lí giải 2: Việc ghi nhận ngay cũng tránh quy lỗi nhầm cho người mượn sau.
  Sản phẩm đạt yêu cầu khi có đủ luận điểm và hai lí giải liên quan trực tiếp, không dùng danh tiếng hay cảm xúc thay cho lí do.