Giáo án Thực hành đọc: Qua Đèo Ngang

Huy động trải nghiệm của HS về cảnh chiều và cảm xúc khi xa nhà; dẫn vào vấn đề: cảnh vật có thể mang tâm trạng của con người như thế nào.

GV đặt câu hỏi: “Em đã bao giờ đứng trước cảnh chiều muộn, vắng người, thấy lòng mình chùng xuống chưa? Khi đó em nghe thấy âm thanh gì, nhìn thấy gì?” GV nêu vấn đề: “Cùng một cảnh chiều, vì sao có lúc ta thấy yên bình, có lúc lại thấy buồn?”

HS nêu được ít nhất hai cảm nhận cá nhân (ví dụ: tiếng chim, ánh nắng chiều, con đường vắng) và nhận ra cảnh vật có thể gắn với tâm trạng. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu cách bài thơ Qua Đèo Ngang kết hợp cảnh và tình.

Nêu được đặc điểm thể thất ngôn bát cú Đường luật và vận dụng để nhận diện bố cục của bài Qua Đèo Ngang.

HS đọc bản tóm lược và kiến thức về thể thơ trong sách, làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (nhiệm vụ 1). Câu hỏi: “Thất ngôn bát cú Đường luật có bao nhiêu câu, mỗi câu mấy chữ? Các cặp câu được gọi là gì? Hai cặp nào phải đối nhau?”

• Thể thất ngôn bát cú Đường luật: 8 câu, mỗi câu 7 chữ.
• Bố cục bốn cặp: đề (câu 1–2), thực (câu 3–4), luận (câu 5–6), kết (câu 7–8).
• Hai cặp thực và luận phải đối nhau về từ loại, đối ý và đối thanh điệu.
• Gieo vần ở các tiếng cuối câu chẵn và câu 1 (theo yêu cầu thể thơ).
  Kiến thức HS rút ra: nhận biết thể thơ qua số câu, số chữ, bố cục bốn cặp và phép đối.

Phân tích chi tiết cảnh chiều, người thưa và giải thích vì sao không gian rộng làm cảm giác xa cách rõ hơn.

HS làm việc theo nhóm, tìm trong bài thơ những chi tiết về cảnh vật và con người (cây đá, dấu sinh hoạt thấp thoáng, thời điểm chiều muộn), rồi trả lời: “Các chi tiết này tạo cảm giác gì về không gian? Con người được đặt ở vị trí nào trong không gian ấy?” Dùng phép đối, từ láy và cách đảo trật tự để giải thích.

• Chi tiết: cảnh cây đá, dấu sinh hoạt thấp thoáng, thời gian chiều muộn.
• Ý nghĩa: không gian núi đèo rộng, con người chỉ hiện ra thưa thớt, nhỏ bé; các dấu sinh hoạt không tạo cảm giác sum họp với lữ khách.
• Vai trò của hình thức: phép đối và từ láy làm nổi sự thưa vắng, cách đảo trật tự nhấn mạnh sự rời rạc của cảnh.
• Kết luận HS rút ra: cảnh chiều và người thưa làm cảm giác xa cách, cô độc rõ hơn, dù không hẳn là không có ai.

Phân tích âm thanh tiếng chim trong tâm trạng nhớ nước, thương nhà và giải thích cảnh trở thành phương tiện biểu cảm.

HS làm việc theo cặp, trả lời: “Tiếng chim được nghe trong tâm trạng nào của người lữ khách? Vì sao cùng một âm thanh lại làm cảnh và tình hòa vào nhau?” HS viết 3–5 câu phân tích chi tiết này vào vở.

• Chi tiết: âm thanh chim được nghe khi lữ khách đang nhớ nước, thương nhà.
• Ý nghĩa: âm thanh không chỉ là tiếng động của cảnh mà được nghe qua tâm trạng; nỗi nhớ làm cảnh vật mang màu sắc cảm xúc.
• Kết luận HS rút ra: cảnh trở thành phương tiện để biểu cảm, cảnh và tình hòa vào nhau.

Phân tích quan hệ rộng–nhỏ ở hai câu kết và giải thích vì sao cảnh có bóng người mà vẫn gợi vắng.

HS đọc mục “Người đối diện trời, núi, nước” và trả lời câu hỏi trọng tâm: “Cảnh có bóng người mà vẫn gợi vắng là vì sao?” Gợi ý: số người ít, xa và nhỏ; dấu sinh hoạt không tạo sự sum họp với lữ khách.

• Chi tiết: người đứng trước trời, núi, nước, đối diện chính mình.
• Ý nghĩa: tương quan rộng–nhỏ khép lại ở nỗi cô đơn, tự đối diện với bản thân.
• Đáp cho câu hỏi trọng tâm: số người ít, xa và nhỏ trong không gian núi đèo rộng; dấu sinh hoạt không tạo sự sum họp với lữ khách. Vắng là tương quan và cảm giác, chứ không nhất thiết không có ai.

Củng cố nhận diện thể thơ, phân tích chi tiết và giải thích quan hệ giữa hình thức với ý nghĩa.

HS làm bài tập trắc nghiệm và tự luận ngắn từ mục Bài tập (kèm đáp án). Bài 2 (chọn thể loại), bài 3 (nối chi tiết với ý nghĩa), bài 4 (thời điểm lữ khách đến đèo). GV yêu cầu HS đổi chéo vở để chấm và đối chiếu với học liệu NeoEdu.
Câu hỏi GV: “Vì sao chọn đáp án đó? Dẫn chứng nào trong văn bản giúp em khẳng định?”

• Bài 2: Chọn C (thất ngôn bát cú Đường luật). Căn cứ: 8 câu, 7 chữ, bố cục bốn cặp và cách tổ chức thơ.
• Bài 3: Cảnh chiều và người thưa – không gian làm cảm giác xa cách rõ hơn; Âm thanh gắn nhớ nước, thương nhà – nghe cảnh qua tâm trạng, cảnh trở thành phương tiện biểu cảm; Người đối diện trời, núi, nước – tương quan rộng–nhỏ khép lại ở nỗi cô đơn.
• Bài 4: Chọn D (chiều muộn). Căn cứ: cảnh chiều muộn gắn sự thưa vắng và tâm trạng lữ khách.
• Bài tự luận (đoạn ngắn về cảnh có bóng người mà vẫn gợi vắng): đáp án như mục Câu hỏi trọng tâm; chấm theo thang 10 điểm, đáp ứng đúng yêu cầu 3, chi tiết và ví dụ 3, giải thích và tổ chức ý 3, diễn đạt rõ 1.

Vận dụng kiến thức về thể thơ và cách phân tích chi tiết để viết đoạn văn ngắn, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ cá nhân.

HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược; nêu rõ điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng phù hợp tình huống (không phán xét người khác). Có thể giao phần này về nhà nếu hết thời gian.

Đoạn văn có: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 2–3 câu phân tích chi tiết cụ thể trong bài (cảnh chiều, người thưa, âm thanh tiếng chim hoặc quan hệ người–trời–núi–nước); 1–2 câu liên hệ bản thân; câu kết khái quát. Sản phẩm đúng yêu cầu khi có dẫn chứng từ văn bản và lí lẽ giải thích.