Giáo án Củng cố, mở rộng trang 55

Huy động vốn hiểu biết về ba văn bản đã học và nhận ra rằng mỗi nhận xét về văn bản cần có chi tiết làm căn cứ.

GV chiếu ba câu gợi ý: “ao thu”, “chiều quê khói nhạt”, “ca Huế trên thuyền đêm sông Hương”. GV hỏi: Mỗi hình ảnh gợi cho em cảm giác gì? Em dựa vào chi tiết nào trong văn bản để nói như vậy? HS nêu nhanh một chi tiết tiêu biểu cho mỗi văn bản.

HS nêu được ít nhất một chi tiết cho mỗi văn bản, ví dụ: Thu điếu có “chiếc thuyền câu bé” và “âm thanh cá động”; Thiên Trường vãn vọng có “trẻ chăn trâu theo tiếng sáo” và “đôi cò trắng hạ xuống ruộng”; Ca Huế trên sông Hương có “cảnh nghe ca trên thuyền trong đêm”. Kết luận ghi vào vở: Nhận xét về văn bản phải đi kèm chi tiết và lời giải thích.

Lập được bảng hệ thống hoá tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích của ba văn bản đã học.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: điền vào các cột Tên văn bản, Thể loại, Vấn đề, Chi tiết tiêu biểu, Cách giải thích. Lưu ý khi điền: mỗi ô phải dựa vào ngữ liệu tóm lược; không dùng cùng một câu “giàu ý nghĩa” cho mọi tác phẩm. GV đặt câu hỏi gợi mở: Chi tiết “mặt nước trong, gợn sóng nhẹ” gợi trạng thái nào? Vì sao “âm thanh cá động” lại làm rõ độ yên vắng? Cách giải thích của Thiên Trường vãn vọng khác gì với Ca Huế trên sông Hương?

Bảng hệ thống hoá (HS điền theo nội dung sau):

• Thu điếu | Thể loại: thất ngôn bát cú Đường luật | Vấn đề: cảnh thu ở làng quê và tâm trạng trầm tư, gắn bó với làng cảnh của người câu cá (không khẳng định một nỗi buồn cụ thể) | Chi tiết: mặt nước trong, gợn sóng nhẹ, chiếc thuyền câu bé, âm thanh cá động | Cách giải thích: chuyển động rất nhỏ và âm thanh làm nổi bật sự tĩnh lặng; điểm nhìn đi từ gần ra xa rồi trở về người câu cá.
• Thiên Trường vãn vọng | Thể loại: thất ngôn tứ tuyệt Đường luật | Vấn đề: vẻ đẹp bình dị của chiều quê yên ả | Chi tiết: lớp khói nhạt, trẻ chăn trâu theo tiếng sáo, đôi cò trắng hạ xuống ruộng | Cách giải thích: phối hợp thị giác, âm thanh và vận động trong ít lời; thái độ thư thái, không đồng nhất cảnh chiều với tàn lụi.
• Ca Huế trên sông Hương | Thể loại: văn bản giới thiệu văn hóa có yếu tố biểu cảm | Vấn đề: ca Huế là sinh hoạt nghệ thuật gắn với vùng đất và sông Hương, giao thoa giữa dân gian và cung đình | Chi tiết: sự phong phú của làn điệu và nhạc cụ, cảnh nghe ca trên thuyền trong đêm | Cách giải thích: đan xen thông tin mô tả với cảm nhận của người thưởng thức, nên di sản không hiện ra như danh mục khô cứng.

So sánh được hai văn bản theo cùng một tiêu chí, nêu điểm chung và chỉ ra nét riêng có chi tiết, đồng thời nhận ra giới hạn khi liên hệ đời sống.

GV nêu ba tiêu chí: điểm nhìn, giọng điệu, cách dùng bằng chứng. HS chọn một cặp văn bản (Thu điếu – Thiên Trường vãn vọng) để so sánh theo từng tiêu chí; GV gợi ý cặp thứ hai (Thiên Trường vãn vọng – Ca Huế trên sông Hương) cho nhóm nhanh. Trong khi so sánh, HS phải nêu một điểm chung rồi chỉ nét riêng có chi tiết. Lưu ý giới hạn: không áp đặt cảm nhận hiện đại hoặc thông tin ngoài ngữ liệu vào văn bản cổ.

Kết quả so sánh mẫu:

• Điểm nhìn: Thu điếu đi từ gần mở lên xa rồi trở về người câu cá; Thiên Trường vãn vọng đặt người ngắm cảnh trong khung cảnh chiều quê. Điểm chung: đều có người quan sát gắn với làng quê.
• Giọng điệu: Thu điếu trầm tư, lặng; Thiên Trường vãn vọng thư thái, trân trọng sự yên bình. Điểm chung: giọng điệu nhẹ, không gay gắt.
• Cách dùng bằng chứng: Thu điếu dùng chuyển động nhỏ và âm thanh để nổi bật sự tĩnh; Thiên Trường vãn vọng phối hợp thị giác, âm thanh và vận động trong ít lời.
• Giới hạn: Chỉ liên hệ đời sống khi có căn cứ trong văn bản và trong giới hạn bối cảnh thể loại thơ Đường luật.

Viết được nhận xét có giới hạn kèm hai chi tiết, phân biệt điều được nêu trực tiếp với điều suy luận và sửa nhận xét thiếu căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 với ba bài tập đã cho trong bài: (1) Đọc tóm lược Thu điếu, nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết; (2) Với tóm lược Thiên Trường vãn vọng, phân biệt một điều được nêu trực tiếp và một điều em suy luận, giải thích căn cứ; (3) Đọc và sửa nhận xét thiếu căn cứ “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.” với tóm lược Ca Huế trên sông Hương.

Đáp án mẫu:

• Bài 1 (Thu điếu): Nhận xét: Bài thơ tạo sự tĩnh lặng cho ao thu, chứ không chỉ miêu tả cảnh thu. Chi tiết 1: “gợn sóng nhẹ” gợi chuyển động rất nhỏ của mặt nước. Chi tiết 2: “âm thanh cá động” làm rõ hơn độ yên vắng và sự chú ý của con người.
• Bài 2 (Thiên Trường vãn vọng): Điều được nêu trực tiếp: “trẻ chăn trâu theo tiếng sáo đưa trâu về”. Điều suy luận: nhịp sống quê lúc chiều xuống là bình yên, người ngắm cảnh thư thái. Căn cứ: thái độ thư thái được cảm nhận qua cách lựa chọn hình ảnh, không phải được khẳng định trực tiếp.
• Bài 3 (Ca Huế trên sông Hương): Nhận xét đã sửa: Chi tiết khác nhau có tác dụng khác nhau tuỳ ngữ cảnh. Ví dụ, “ca Huế gắn với sông Hương” nêu bối cảnh không gian, còn “cảnh nghe ca trên thuyền trong đêm” gợi cảm nhận của người thưởng thức.
• Bài 4 đến bài 9 (các phần còn lại): Làm tương tự với hai chi tiết cụ thể và căn cứ từ ngữ liệu; không dùng một nhận xét chung cho mọi văn bản.

Viết được đoạn văn 5–7 câu so sánh hai văn bản theo một tiêu chí và liên hệ đời sống trong giới hạn của bối cảnh lịch sử và thể loại.

HS viết đoạn văn so sánh Thiên Trường vãn vọng với Thu điếu theo tiêu chí giọng điệu hoặc cách dùng bằng chứng. Đoạn văn phải có câu nêu điểm chung, câu chỉ nét riêng kèm chi tiết và một câu liên hệ đời sống có giới hạn. GV đặt câu hỏi gợi ý: Em có thể liên hệ cảm giác chiều quê với trải nghiệm của bản thân không? Liên hệ ấy có vượt quá ngữ liệu không?

Đoạn văn mẫu: Hai bài thơ đều viết về cảnh làng quê và đều có giọng điệu nhẹ, không gây căng thẳng. Điểm khác là Thu điếu gợi sự tĩnh lặng bằng chuyển động rất nhỏ như “gợn sóng nhẹ” và âm thanh cá động, còn Thiên Trường vãn vọng phối hợp thị giác, âm thanh và vận động qua “trẻ chăn trâu theo tiếng sáo” và “đôi cò trắng hạ xuống ruộng”. Từ đó, người đọc có thể thấy trong đời sống hôm nay vẫn còn những khoảnh khắc chiều quê thư thái, nhưng cần nhớ rằng đó là cảm nhận cá nhân, không thay thế cho bối cảnh lịch sử của bài thơ.