Giáo án Hịch tướng sĩ

Huy động trải nghiệm của HS về việc được kêu gọi cùng làm một việc chung; xác định đối tượng nghe, mục đích và nhiệm vụ đọc hiểu bài hịch.

HS đọc tình huống GV trình chiếu: “Nếu phải kêu gọi bạn bè cùng chuẩn bị cho một nhiệm vụ chung khó khăn, em sẽ nói điều gì để mọi người tin và hành động?” Sau đó HS đọc phần Định hướng đọc và bản tóm lược nguyên gốc của bài Hịch tướng sĩ trong sách.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Lời kêu gọi thường nhắm vào ai? (2) Muốn người nghe hành động, người nói cần làm gì trước tiên? (3) Theo bản tóm lược, bài hịch hướng lời tới ai và nhằm mục đích gì?

Danh sách 3 ý HS nêu được, ví dụ: “Người nghe cần biết vì sao phải làm”, “Cần nêu việc đã có để người nghe tin”, “Cần chỉ ra điều sẽ xảy ra nếu không làm”.
Kết quả nhiệm vụ đọc: đối tượng nghe là tướng sĩ; mục đích là kêu gọi nhận trách nhiệm và rèn luyện chuẩn bị chiến đấu; bài hịch có ba bước lập luận cần tìm hiểu trong các hoạt động sau.

Phân tích được vai trò của việc nêu gương trung nghĩa ở phần đầu bài hịch; giải thích vì sao chi tiết này đặt nền cho lời kêu gọi.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm đọc phần bản tóm lược nói về việc tác giả nhắc những tấm gương trung nghĩa và đối chiếu với đoạn tương ứng trong văn bản trong sách.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Tác giả nhắc đến gương trung nghĩa trước hay sau khi phê phán? (2) Việc nêu gương ấy tạo ra điều gì cho người nghe? (3) Nếu bỏ phần nêu gương và chỉ phê phán, lời kêu gọi sẽ thiếu gì?

Bảng ghi của nhóm gồm ba ý:

• Vị trí: gương trung nghĩa được nêu trước phần phê phán thái độ thờ ơ, hưởng lạc.
• Tác dụng: xây dựng chuẩn mực chung để người nghe tự đối chiếu bản thân.
• Nếu thiếu: lời phê phán dễ bị coi là trách móc, thiếu cơ sở để người nghe tin và làm theo.
  Kết luận nhóm: Chi tiết này là nền tảng cho lời kêu gọi, không phải phần trang trí.

Phân tích được cách tác giả đưa hậu quả của việc mất nước về đời sống cụ thể của tướng sĩ; giải thích tác dụng của cách lập luận này.

HS làm việc theo nhóm cũ với Phiếu học tập số 1 (phần B). Nhóm tìm trong bản tóm lược và văn bản các chi tiết về hậu quả, sau đó trả lời câu hỏi.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hậu quả mất nước được gắn với những đối tượng nào trong đời sống tướng sĩ? (2) Vì sao cách nói cụ thể lại có sức nặng hơn cách nói chung chung về nguy cơ? (3) Điều đó làm thay đổi cảm nhận của người nghe về trách nhiệm của họ như thế nào?

Bảng ghi của nhóm gồm:

• Chi tiết hậu quả: nỗi đau và trách nhiệm được gắn với bản thân, gia đình và đất nước.
• Cách làm: đưa nguy cơ chung về đời sống thường ngày của mỗi người nghe.
• Tác dụng: biến nguy cơ chung thành trách nhiệm gần gũi, cụ thể; người nghe thấy mình có phần trong việc giữ nước.
  Kết luận nhóm: Phân tích hậu quả giúp lời kêu gọi chuyển từ nỗi lo chung sang trách nhiệm cá nhân.

Phân tích được cách bài hịch đặt hai con đường đối lập để người nghe cân nhắc lựa chọn; giải thích tác dụng của việc đối lập này với hành động.

HS làm việc theo nhóm với Phiếu học tập số 2. Nhóm đối chiếu hai con đường: thái độ thờ ơ, hưởng lạc và con đường rèn luyện, chuẩn bị chiến đấu; sau đó điền bảng và trả lời câu hỏi.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hai con đường được bài hịch nêu ra khác nhau ở điểm nào? (2) Vì sao việc đặt hai con đường cạnh nhau buộc người nghe phải lựa chọn? (3) Lựa chọn ấy liên quan đến bản thân, gia đình và đất nước như thế nào?

Bảng ghi của nhóm:

• Con đường thứ nhất: thờ ơ, hưởng lạc; hệ quả là nguy cơ mất nước và mất tất cả những gì gắn với bản thân, gia đình.
• Con đường thứ hai: rèn luyện, chuẩn bị chiến đấu; hệ quả là giữ được nước và bảo vệ người thân.
• Tác dụng: buộc người nghe cân nhắc lựa chọn có ý nghĩa sinh tử và hướng tới hành động.
  Kết luận nhóm: Hai con đường đối lập là phần đóng lại lời kêu gọi, đưa người nghe đến quyết định cụ thể.

Vận dụng kiến thức vừa học để nhận diện thể loại, đối tượng hướng lời và nối đúng chi tiết với ý nghĩa phân tích.

HS làm cá nhân ba bài tập trên Phiếu học tập số 2 (phần B) hoặc trên trang bài tập tương tác NeoEdu (neoedu.vn/learn/8/literature/bai-3-hich-tuong-si). Sau đó GV cho HS đổi chéo bài để kiểm tra.
Bài 1 (trắc nghiệm): Dựa vào thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. hài kịch; B. hịch; nghị luận trung đại; C. truyện ngắn; D. thơ tự do.
Bài 2 (trắc nghiệm): Đối tượng được hướng lời trực tiếp trong bài hịch là ai? A. Tướng sĩ; B. Khách tham quan; C. Trẻ chăn trâu; D. Người bán hàng.
Bài 3 (nối): Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Nêu gương trung nghĩa trước khi phê phán; (b) Chỉ hậu quả mất nước gắn đời sống tướng sĩ; (c) Đặt hai con đường đối lập. Ý nghĩa: (1) Biến nguy cơ chung thành trách nhiệm gần gũi, cụ thể; (2) Xây dựng chuẩn mực chung và nền tảng cho lời kêu gọi; (3) Buộc người nghe cân nhắc lựa chọn và hướng tới hành động.

Đáp án:

• Bài 1: B (hịch; nghị luận trung đại). Căn cứ: đối chiếu cách lập luận, cấu trúc và mục đích đã mô tả, không chỉ dựa vào tên tác giả.
• Bài 2: A (Tướng sĩ). Bài hịch kêu gọi tướng sĩ nhận trách nhiệm và rèn luyện.
• Bài 3: (a) – (2); (b) – (1); (c) – (3).
  HS tự chấm và ghi lại câu chưa đúng kèm lí do.

Vận dụng cách phân tích chi tiết và giải thích quan hệ giữa hình thức lập luận với ý nghĩa để viết một đoạn văn ngắn về bài hịch.

HS viết đoạn 6–8 câu theo yêu cầu: Phân tích chi tiết “Chỉ hậu quả mất nước gắn đời sống tướng sĩ”, nêu rõ tác dụng của chi tiết này và giải thích quan hệ của nó với lời kêu gọi. Đoạn văn cần có ít nhất một câu nêu chi tiết, một câu giải thích và một câu kết luận có giới hạn.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chi tiết này làm thay đổi cảm nhận của người nghe ra sao? (2) Nó có liên hệ gì với phần “Đặt hai con đường đối lập”? (3) Kết luận của em đã đủ chặt chẽ chưa?

Đoạn văn 6–8 câu mẫu: “Trong bài hịch, tác giả chỉ rõ hậu quả mất nước gắn với đời sống của tướng sĩ như gia đình, bản thân và đất nước. Cách nói cụ thể ấy làm nỗi lo chung trở thành trách nhiệm trực tiếp của mỗi người nghe. Khi người nghe thấy điều mình có thể mất, lời kêu gọi chuẩn bị chiến đấu có sức thúc đẩy hơn. Chi tiết này vì thế phối hợp với việc đặt hai con đường đối lập để buộc người nghe cân nhắc lựa chọn. Có thể nói, hậu quả được phân tích kĩ là điểm tựa cho lí lẽ của bài hịch.” Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ.