Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 64

Huy động kiến thức nền về cách sắp xếp câu trong đoạn văn; xác định vấn đề cần giải quyết: nhận ra câu nêu ý chính có thể đứng ở đầu hoặc ở cuối đoạn.

GV chiếu đoạn văn: “Giữ sách là giữ cơ hội đọc cho người sau. Một trang rách làm bạn mất thông tin. Một vết bẩn che dòng chữ.” HS đọc thầm và trả lời hai câu hỏi: (1) Câu nào nêu ý bao quát nhất của đoạn? (2) Nếu chỉ đọc câu đầu tiên, em đã biết đoạn sẽ nói về điều gì chưa?

HS nhận ra câu “Giữ sách là giữ cơ hội đọc cho người sau” là câu khái quát vì hai câu sau đều là lí do, chi tiết cụ thể cho ý đó. HS nêu được nhận định ban đầu: câu nêu ý chính có thể ở đầu đoạn; cần xem nội dung các câu còn lại để xác nhận. Từ đó GV dẫn vào bài: đoạn diễn dịch và đoạn quy nạp.

Nêu được đặc điểm đoạn diễn dịch; giải thích được vai trò của câu chủ đề và các câu triển khai trong đoạn.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phân tích đoạn văn “Giữ sách là giữ cơ hội đọc cho người sau. Một trang rách làm bạn mất thông tin. Một vết bẩn che dòng chữ.” Nhiệm vụ: (1) Xác định câu chủ đề và vị trí của nó. (2) Chỉ ra hai câu sau nêu lí do, chi tiết gì cho ý chính. (3) Giải thích vì sao câu “Một trang rách làm bạn mất thông tin” không thể là câu chủ đề. (4) Rút ra cách sắp xếp của đoạn diễn dịch.

Câu chủ đề: “Giữ sách là giữ cơ hội đọc cho người sau”, đứng ở đầu đoạn. Hai câu sau: “Một trang rách làm bạn mất thông tin” (lí do về nội dung) và “Một vết bẩn che dòng chữ” (lí do về hình thức), đều triển khai ý bảo vệ cơ hội đọc. Câu “Một trang rách…” chỉ nêu một trường hợp cụ thể, chưa bao quát toàn bộ ý, nên không phải câu chủ đề. Kết luận HS rút ra: Đoạn diễn dịch đi từ ý khái quát đến chi tiết; câu chủ đề ở đầu, các câu sau triển khai; câu đầu chỉ là câu chủ đề khi thực sự bao quát nội dung.

Nêu được đặc điểm đoạn quy nạp; giải thích được vì sao câu tổng hợp ở cuối đoạn là câu chủ đề.

GV chiếu đoạn văn: “Lan nhặt giấy sau buổi học. Minh tắt quạt khi ra về. Những việc nhỏ ấy thể hiện trách nhiệm.” HS trả lời: (1) Câu nào khái quát ý của đoạn? (2) Hai câu đầu nêu những việc gì? (3) Nếu đưa câu cuối lên đầu đoạn, mạch văn có tự nhiên không? Vì sao?

Câu khái quát: “Những việc nhỏ ấy thể hiện trách nhiệm”, đứng ở cuối đoạn. Hai câu đầu nêu hai việc cụ thể: Lan nhặt giấy, Minh tắt quạt. Cụm “Những việc nhỏ ấy” tổng hợp hai việc, đưa đến kết luận. Nếu đảo câu khái quát lên đầu thì đoạn vẫn hiểu được nhưng kém tự nhiên, vì mạch văn đi từ việc cụ thể đến kết luận. Kết luận HS rút ra: Đoạn quy nạp có các câu cụ thể đi trước, câu chủ đề khái quát ở cuối; phải xét nội dung, không chỉ dựa vào vị trí.

Vận dụng kiến thức để nhận diện câu chủ đề, xác định kiểu đoạn và chuyển đổi cách tổ chức đoạn văn.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu 2–5 (trắc nghiệm nhận diện) và câu 8 (chuyển đoạn diễn dịch thành quy nạp). Câu 2: “Giữ sách là giữ cơ hội đọc cho người sau. Một trang rách làm bạn mất thông tin. Một vết bẩn che dòng chữ.” Câu chủ đề ở đầu hay cuối? A. ở đầu đoạn; B. ở cuối đoạn. Câu 3: Đoạn trên thuộc kiểu tổ chức nào? A. quy nạp; B. song song; C. phối hợp; D. diễn dịch. Câu 4: “Lan nhặt giấy sau buổi học. Minh tắt quạt khi ra về. Những việc nhỏ ấy thể hiện trách nhiệm.” Câu khái quát ở đâu? A. ở cuối đoạn; B. ở đầu đoạn. Câu 5: Đoạn trên thuộc kiểu tổ chức nào? A. phối hợp; B. quy nạp; C. diễn dịch; D. song song. Câu 8: Biến đoạn diễn dịch “Đọc có câu hỏi giúp ta chủ động. Ta dự đoán khi gặp chi tiết lạ. Ta kiểm tra dự đoán ở phần sau.” thành đoạn quy nạp.

Câu 2: A (đáp án đúng, câu đầu bao quát hai lí do sau). Câu 3: D (từ nhận định chung đến chi tiết). Câu 4: A (câu cuối tổng hợp hai việc). Câu 5: B (từ việc cụ thể đến kết luận). Câu 8: “Ta dự đoán khi gặp chi tiết lạ. Ta kiểm tra dự đoán ở phần sau. Nhờ vậy, đọc có câu hỏi giúp ta chủ động.” Câu khái quát được chuyển về cuối, từ nối “Nhờ vậy” làm kết luận tự nhiên. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu có lí lẽ rõ ràng, không buộc chép đúng mẫu.

Vận dụng kiến thức đoạn diễn dịch, quy nạp để viết đoạn văn ngắn có chủ đề gần với đời sống; đánh giá được đoạn văn của bạn theo tiêu chí.

HS làm việc cặp đôi, viết một đoạn quy nạp 3 câu về một việc làm nhỏ góp phần giữ gìn trường lớp (ví dụ: giữ bàn ghế sạch, xếp sách gọn gàng, tắt đèn khi ra khỏi lớp). Sau khi viết xong, đổi đoạn cho bạn và kiểm tra theo ba tiêu chí: có câu chủ đề ở cuối không, câu chủ đề có bao quát hai câu trước không, từ nối có tự nhiên không.

Mỗi HS có một đoạn quy nạp 3 câu: hai câu đầu nêu việc cụ thể, câu cuối là câu khái quát, ví dụ: “Em xếp sách vào giá sau giờ học. Bạn Hà lau bảng khi tan lớp. Những việc làm nhỏ ấy giúp lớp học luôn gọn gàng.” Kết quả kiểm tra chéo: đoạn đạt khi đáp ứng cả ba tiêu chí; nếu thiếu, bạn ghi cụ thể điểm cần sửa.