Giáo án Tinh thần yêu nước của nhân dân ta

Huy động vốn sống và kinh nghiệm của HS về lòng yêu nước; xác định vấn đề cần tìm hiểu: vì sao một văn bản nghị luận có thể chứng minh luận điểm bằng nhiều dẫn chứng xếp theo thời gian và phạm vi xã hội.

GV chiếu câu hỏi: “Khi nói về truyền thống yêu nước của dân tộc, em thường nghĩ đến những ai và những thời kì nào?” HS nêu nhanh 3–4 hình ảnh hoặc nhân vật, ghi vào bảng phụ dạng dòng thời gian (quá khứ – hiện tại). GV dẫn vào bài: văn bản của Hồ Chí Minh dùng cách sắp xếp nào để làm rõ luận điểm?

Bảng phụ có khoảng 4 ý HS nêu, phân thành hai cột “Trong lịch sử” và “Hiện nay”. Kết luận dự kiến: HS nhận thấy lòng yêu nước được nhắc đến cả trong quá khứ lẫn hiện tại và thuộc nhiều tầng lớp, từ đó đặt câu hỏi cho bài học.

Nêu được vai trò của luận điểm khái quát đặt đầu; giải thích được ý nghĩa của việc dẫn chứng lịch sử rồi đến hiện tại trong việc làm rõ sự tiếp nối theo thời gian.

HS đọc bản tóm lược nguyên gốc (đối chiếu với bản sách hợp pháp), làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Chỉ ra câu văn/ý nêu luận điểm khái quát và vị trí của nó trong văn bản. (2) Liệt kê hai nhóm dẫn chứng: trong lịch sử và ở hiện tại. (3) Giải thích vì sao tác giả đưa dẫn chứng lịch sử trước, hiện tại sau. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu bỏ luận điểm khái quát ở đầu, người đọc sẽ hiểu các dẫn chứng theo cách nào?”

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: luận điểm khái quát nằm ở đầu, có chức năng định hướng người đọc; dẫn chứng lịch sử đi trước, dẫn chứng hiện tại đi sau; ý nghĩa: cho thấy truyền thống yêu nước được tiếp nối liên tục từ quá khứ đến nay, chứ không phải một sự kiện đứng riêng lẻ. Kết luận cốt lõi HS rút ra: luận điểm đặt đầu tạo khung, dẫn chứng theo thời gian làm cho khung ấy có chiều sâu lịch sử.

Phân tích được cách dẫn chứng bao quát nhiều tầng lớp, độ tuổi, vùng miền và ý nghĩa của nó trong việc chứng minh tính nhân dân, rộng khắp của truyền thống.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: HS chia nhóm 4 (nhóm gốc) và được phân công 4 chuyên đề: A. Tầng lớp; B. Độ tuổi; C. Vùng miền; D. Lối liệt kê và hình ảnh so sánh. Vòng 2: các HS cùng chuyên đề họp nhóm chuyên gia 3 phút; sau đó quay về nhóm gốc để trình bày. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao việc nhắc đến nhiều nhóm người khác nhau lại làm lập luận thuyết phục hơn?”

Phiếu học tập số 2 (phần Chuyên đề A–D) được điền đầy đủ. Kết luận HS rút ra: việc bao quát nhiều tầng lớp, độ tuổi và vùng miền cho thấy lòng yêu nước là của toàn dân, không thuộc riêng một cá nhân hay một nhóm; lối liệt kê và so sánh làm dẫn chứng gần gũi, dễ lan tỏa.

Giải thích được vì sao các dẫn chứng được tổ chức theo thời gian và phạm vi xã hội để cùng chứng minh một luận điểm; hiểu rằng liệt kê chỉ có sức thuyết phục khi có mối liên hệ rõ ràng.

Kĩ thuật khăn trải bàn. GV chia lớp thành các nhóm 4; mỗi nhóm có một tờ giấy A0 được chia thành 5 ô: ô trung tâm ghi câu hỏi trọng tâm “Vì sao chuỗi dẫn chứng không phải một danh sách ngẫu nhiên?”; 4 ô xung quanh ghi: Luận điểm đặt đầu; Mốc thời gian; Phạm vi xã hội; Kết luận. HS ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó thống nhất ý chung vào ô trung tâm.

Khăn trải bàn của mỗi nhóm có câu trả lời thống nhất, tối thiểu gồm: dẫn chứng được tổ chức theo thời gian và phạm vi xã hội để cùng chứng minh một luận điểm; nếu chỉ thêm tên mà không chỉ ra mối liên hệ thì sức chứng minh giảm. Đây là kiến thức trọng tâm của bài, được ghi vào vở.

Nhận biết được dạng văn bản nghị luận xã hội, trình tự thời gian của dẫn chứng và nối đúng chi tiết với ý nghĩa phân tích.

HS làm bài tập 2, 3, 4 trong SGK; GV có thể chiếu bài tập tương tác trên trang NeoEdu để HS làm nhanh. Bài 2: chọn dạng văn bản phù hợp (A. hài kịch; B. nghị luận xã hội; C. truyện ngắn; D. thơ tự do). Bài 3: nối chi tiết với ý nghĩa phân tích. Bài 4: chọn trình tự thời gian của dẫn chứng (A. Hiện tại rồi tương lai; B. Lịch sử rồi hiện tại; C. Chỉ tương lai; D. Không có quan hệ thời gian).

Bài 2: B. nghị luận xã hội (dựa vào mục đích và cách lập luận đã mô tả, không chỉ dựa vào tên tác giả).
Bài 3: Luận điểm khái quát đặt đầu – Định hướng người đọc trước chuỗi dẫn chứng; Dẫn chứng lịch sử rồi hiện tại – Cho thấy sự tiếp nối theo thời gian; Bao quát nhiều tầng lớp – Chứng minh tính nhân dân, rộng khắp của truyền thống.
Bài 4: B. Lịch sử rồi hiện tại (tác giả dẫn đấu tranh trong lịch sử, sau đó là biểu hiện thời hiện tại).

Đối chiếu được hai đặc điểm của văn bản để thấy vai trò khác nhau; viết được đoạn ngắn có bằng chứng và lời giải thích để trả lời câu hỏi trọng tâm.

Bài 6: Đối chiếu hai chi tiết “Luận điểm khái quát đặt đầu” và “Bao quát nhiều tầng lớp”. Chúng góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao? Không thêm sự kiện ngoài bản tóm lược.
Bài 7: Dựa trên ngữ liệu tóm lược, trả lời bằng một đoạn có bằng chứng: Vì sao chuỗi dẫn chứng không phải một danh sách ngẫu nhiên?
HS làm bài 6 theo cặp đôi (3 phút), sau đó làm bài 7 cá nhân (7 phút) rồi chia sẻ trong nhóm 2 (3 phút).

Bài 6 (đáp án mẫu): “Luận điểm khái quát đặt đầu” có vai trò định hướng: nó cho người đọc biết văn bản bàn về điều gì trước khi đọc dẫn chứng. “Bao quát nhiều tầng lớp” có vai trò chứng minh: nó làm rõ phạm vi của truyền thống, cho thấy đó là việc chung của toàn dân. Một chi tiết định hướng cách đọc, chi tiết kia cung cấp bằng chứng về phạm vi.
Bài 7 (đáp án mẫu, 5–7 câu): Dẫn chứng được tổ chức theo thời gian (lịch sử rồi hiện tại) và theo phạm vi xã hội (nhiều tầng lớp, độ tuổi, vùng miền) để cùng chứng minh luận điểm lòng yêu nước là truyền thống của nhân dân. Nhờ mối liên hệ đó, các dẫn chứng đứng cạnh nhau thành một lập luận thống nhất. Nếu chỉ liệt kê tên mà không chỉ ra mối liên hệ thì sức chứng minh sẽ giảm.

Liên hệ được ý nghĩa của văn bản với bản thân và cộng đồng; viết được đoạn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng.

Trong lớp: HS làm việc cá nhân 3 phút, liệt kê 3 việc làm cụ thể mà em có thể làm ở trường hoặc địa phương để thể hiện lòng yêu nước (ví dụ: giữ gìn cảnh quan, giúp đỡ người khó khăn, học tập tốt để góp phần xây dựng đất nước). Sau đó, HS trao đổi trong nhóm 4 để chọn một việc làm khả thi nhất.
Về nhà: Viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược: nêu rõ điều văn bản cho thấy và phần liên hệ riêng của bản thân. Liên hệ phải phù hợp hoàn cảnh, không biến một nhóm người thành đối tượng phán xét.

Danh sách 3 việc làm cụ thể trong vở của mỗi HS và một việc được chọn để trình bày trước nhóm. Đoạn văn 6–8 câu về nhà gồm: câu nêu ý nghĩa rút ra từ văn bản; 2–3 câu phân tích chi tiết (luận điểm đặt đầu, dẫn chứng theo thời gian hoặc phạm vi xã hội) làm bằng chứng; 2–3 câu liên hệ riêng với việc làm cụ thể; câu kết khái quát.