Giáo án Thực hành đọc: Chiếu dời đô

Huy động trải nghiệm của HS về việc một quyết định có quyền lực vẫn cần giải thích; dẫn vào văn bản Chiếu dời đô.

GV đưa câu hỏi: "Vì sao một quyết định có quyền lực vẫn cần lí lẽ?". HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Mỗi HS nêu được ít nhất một ý: lí lẽ giúp người nghe hiểu tiêu chí và lợi ích của quyết định, từ đó họ tự nguyện thực hiện, khác với mệnh lệnh chỉ cho biết phải làm gì. HS ghi nhận vấn đề cần tìm lời giải trong bài: văn bản Chiếu dời đô dùng lí lẽ như thế nào.

Nêu được đặc điểm thể loại chiếu và nghị luận trung đại; nhận biết mục đích, đối tượng tiếp nhận của văn bản.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm đọc phần định hướng đọc trong sách và trang bài học NeoEdu, sau đó trả lời: (1) Chiếu là văn bản dùng để làm gì? (2) Ai là người ban chiếu và người tiếp nhận chiếu? (3) Văn bản nghị luận trung đại khác gì với cách trình bày ý kiến hiện đại ở điểm nào?

Sản phẩm của nhóm là bảng ghi đặc điểm thể loại: Chiếu là văn bản của người đứng đầu nhà nước dùng để công bố quyết định, mệnh lệnh lớn cho triều đình và nhân dân. Nghị luận trung đại trình bày ý kiến bằng lập luận có tiền lệ, lí lẽ và bằng chứng, hướng đến thuyết phục người nghe; ngôn ngữ mang tính trang trọng, cô đọng. HS rút ra: văn bản Chiếu dời đô vừa là mệnh lệnh vừa là bài nghị luận.

Phân tích được ba phần lập luận của văn bản và giải thích quan hệ giữa hình thức lập luận với ý nghĩa tư tưởng.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (phần B) và sơ đồ tư duy hoặc bảng phụ. Nhóm trả lời: (1) Phần dẫn tiền lệ nhằm tạo cơ sở gì cho việc thay đổi kinh đô? (2) Phần phân tích hạn chế của chỗ cũ và lợi thế của Đại La dựa trên những tiêu chí nào: vị trí, địa thế, điều kiện cư dân? (3) Lời kết hướng tới ai và nhằm mục đích gì? (4) Vì sao có thể nói đây là bài học từ chung đến cụ thể? Dựa vào bản tóm lược nguyên gốc, không thêm sự kiện ngoài văn bản.

Sản phẩm là sơ đồ mạch lập luận gồm ba phần: (a) Dẫn tiền lệ: tạo cơ sở cho luận điểm thay đổi nhằm lợi ích lâu dài. (b) Phân tích hạn chế và lợi thế: cho thấy lựa chọn được lí giải qua tiêu chí về vị trí, địa thế, điều kiện cư dân, chứ không phải ý thích cá nhân. (c) Lời kết: kết hợp quyết định với sức thuyết phục, hướng người nghe đến sự đồng thuận. HS rút ra kết luận: lập luận đi từ bài học chung đến tình hình cụ thể và lựa chọn, nên quyết định có tính chính đáng.

Vận dụng kiến thức về thể loại, mạch lập luận và các chi tiết để trả lời câu hỏi đọc hiểu; rèn kĩ năng nối chi tiết với ý nghĩa.

HS làm bài tập trên Phiếu học tập số 2, kết hợp bài tập tương tác trên trang NeoEdu. Các bài dùng: (1) Chọn dạng văn bản phù hợp với thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức. (2) Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích. (3) Xác định nội dung của phần đầu văn bản trước khi phân tích Đại La. (4) Đối chiếu “Dẫn tiền lệ” và “Lời kết tìm đồng thuận”: hai chi tiết góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao?

Đề và đáp án:
(1) Chọn dạng văn bản phù hợp. A. hài kịch; B. chiếu; nghị luận trung đại; C. truyện ngắn; D. thơ tự do. Đáp án: B. Chiếu; nghị luận trung đại, vì cách lập luận, cấu trúc và mục đích đều phù hợp với chiếu.
(2) Nối chi tiết với ý nghĩa: Dẫn tiền lệ – Tạo cơ sở cho luận điểm thay đổi nhằm lợi ích lâu dài. Phân tích hạn chế và lợi thế – Lựa chọn được lí giải qua tiêu chí, chứ không là ý thích cá nhân. Lời kết tìm đồng thuận – Kết hợp quyết định với sức thuyết phục hướng người nghe.
(3) Trước khi phân tích Đại La, tác giả nêu: A. Chuyện riêng của người thợ; B. Một cảnh ca hát; C. Một thí nghiệm; D. Tiền lệ lịch sử và hạn chế chỗ cũ. Đáp án: D.
(4) Gợi ý chấm 10 điểm: trả lời đúng yêu cầu 3 điểm; chọn chi tiết phù hợp 3 điểm; giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm. Nội dung cần ý: dẫn tiền lệ tạo cơ sở để thay đổi vì lợi ích lâu dài (vai trò lí lẽ lịch sử); lời kết hướng đến sự đồng thuận của người nghe (vai trò thuyết phục, tạo sự tự nguyện). Hai chi tiết khác biệt: một bên là cơ sở lí lẽ, một bên là định hướng tác động đến người nghe.

Vận dụng cách lập luận của văn bản để viết đoạn văn nêu ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược và liên hệ phù hợp với tình huống thực tế.

HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược: lí lẽ làm cho quyết định có sức thuyết phục. Đoạn văn cần phân biệt rõ điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng của em, ví dụ một quyết định của lớp hoặc trường mà em muốn người khác hiểu và cùng thực hiện. Liên hệ phải phù hợp tình huống, không phán xét người khác.

Đoạn văn 6–8 câu gồm: một câu nêu ý nghĩa chung; hai câu nêu chi tiết từ bản tóm lược (tiền lệ, tiêu chí lựa chọn hoặc lời kết); hai câu giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; hai đến ba câu liên hệ thực tế và kết luận. Tiêu chí chấm: đúng yêu cầu, có chi tiết, giải thích rõ, diễn đạt mạch lạc.