Giáo án Củng cố, mở rộng trang 77

Huy động kinh nghiệm sẵn có của HS về việc đưa bằng chứng để thuyết phục người khác; dẫn dắt vào yêu cầu hệ thống hoá và vận dụng bằng chứng trong bài.

GV đặt câu hỏi: “Nếu cần thuyết phục cả lớp giữ gìn vệ sinh trường học, em sẽ đưa ra những lí lẽ và bằng chứng nào?” HS nêu ý kiến trong 1 phút rồi chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: hôm nay ôn lại ba văn bản đã học và so sánh cách các tác giả dùng bằng chứng để thuyết phục.

HS nêu được ít nhất hai loại bằng chứng (ví dụ số liệu, việc đã xảy ra, lời của người có uy tín, đối chiếu lợi – hại) và rút ra nhận xét: muốn thuyết phục phải có bằng chứng cụ thể và lí lẽ được giải thích rõ.

HS hệ thống hoá được tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích của ba văn bản trong bài Lời sông núi.

HS làm việc nhóm 3 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng hệ thống hoá gồm các cột: tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết, cách giải thích). Mỗi nhóm chịu trách nhiệm đọc lại một văn bản trong SGK, tìm chi tiết tiêu biểu, sau đó các nhóm cùng ghi kết quả vào ô trung tâm khăn trải bàn. Câu hỏi gợi ý cho nhóm: “Chi tiết nào cho thấy vấn đề chính của văn bản?”, “Tác giả giải thích chi tiết ấy bằng cách nào?”

Bảng hệ thống hoá hoàn chỉnh, gồm:

• Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn; hịch, nghị luận trung đại): vấn đề là kêu gọi tướng sĩ chuẩn bị chiến đấu trước nguy cơ xâm lược, lòng trung nghĩa và trách nhiệm với đất nước; chi tiết là các tấm gương trung nghĩa, sự ngang ngược của giặc, việc phê phán thái độ hưởng lạc, thờ ơ; cách giải thích là đối chiếu lợi – hại, nêu hậu quả nếu không chuẩn bị, bộc lộ cảm xúc chân thành.
• Tinh thần yêu nước của nhân dân ta (Hồ Chí Minh; nghị luận xã hội): vấn đề là lòng yêu nước là truyền thống quý của nhân dân; chi tiết là dẫn chứng lịch sử và biểu hiện hiện tại, bao quát nhiều tầng lớp, độ tuổi, vùng miền; cách giải thích là sắp xếp các nhóm dẫn chứng để cho thấy tinh thần ấy rộng khắp, dùng hình ảnh so sánh và lối liệt kê.
• Nam quốc sơn hà (tác giả chưa xác định, thường gắn với truyền thuyết về Lý Thường Kiệt; thất ngôn tứ tuyệt): vấn đề là khẳng định chủ quyền lãnh thổ phương Nam; chi tiết là giọng trang trọng, dứt khoát, hai câu sau chuyển sang chất vấn và kết án kẻ xâm lược; cách giải thích là mạch lập luận bốn câu: chủ quyền có cơ sở, kẻ xâm lấn là phi nghĩa, thất bại được dự báo.

HS so sánh được hai văn bản theo cùng một tiêu chí, nêu điểm chung trước rồi chỉ nét riêng kèm chi tiết minh chứng.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Chọn một trong ba tiêu chí: điểm nhìn, giọng điệu hoặc cách dùng bằng chứng. Thực hiện theo trình tự: nêu điểm chung, rồi nêu nét riêng của từng văn bản kèm một chi tiết minh chứng. Câu hỏi GV đặt ra: “Hai văn bản cùng dùng bằng chứng để thuyết phục, nhưng bằng chứng của mỗi văn bản khác nhau thế nào?”

Phiếu so sánh hoàn chỉnh, ví dụ với tiêu chí cách dùng bằng chứng:

• Điểm chung: Hịch tướng sĩ và Tinh thần yêu nước của nhân dân ta đều đưa bằng chứng để làm lí lẽ thuyết phục người nghe, người đọc tin vào luận điểm.
• Nét riêng của Hịch tướng sĩ: bằng chứng là các tấm gương trung nghĩa và hậu quả có thể xảy ra, kết hợp đối chiếu lợi – hại và cảm xúc chân thành nhằm thúc giục hành động trước nguy cơ xâm lược.
• Nét riêng của Tinh thần yêu nước của nhân dân ta: bằng chứng là các nhóm dẫn chứng bao quát nhiều tầng lớp, độ tuổi, vùng miền, được sắp xếp để cho thấy tinh thần yêu nước rộng khắp, không thuộc riêng một cá nhân.

HS nêu được nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết; nhận ra và sửa được nhận xét thiếu căn cứ.

Bài tập 1 (đề): Đọc ngữ liệu tóm lược Nam quốc sơn hà, nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết.
Bài tập 3 (đề): Đọc và sửa nhận xét thiếu căn cứ sau: “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.” (áp dụng với ngữ liệu Hịch tướng sĩ).
HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo.

Đáp án tham khảo:

• Bài tập 1: Nhận xét có giới hạn: “Hai câu cuối của Nam quốc sơn hà chuyển từ khẳng định sang chất vấn, có tác dụng kết án kẻ xâm lược.” Chứng minh bằng hai chi tiết: (1) hai câu cuối đặt câu hỏi về việc giặc sang xâm phạm; (2) hai câu cuối dự báo thất bại của kẻ xâm lược. Lưu ý: không nên khẳng định cả bài thơ chỉ có một tác dụng.
• Bài tập 3: Nhận xét đã sửa: “Chi tiết cần được đặt trong ngữ cảnh mới rõ tác dụng. Ví dụ, việc nhắc tấm gương trung nghĩa trong Hịch tướng sĩ có tác dụng khơi gợi lòng tự hào và thúc giục tướng sĩ noi theo, không chỉ là kể chuyện xưa.” Đây là nhận xét có căn cứ vì chỉ ra chi tiết và tác dụng cụ thể.

HS vận dụng cách đưa bằng chứng và giới hạn của liên hệ để viết đoạn văn ngắn về trách nhiệm của học sinh với đất nước hôm nay.

HS viết đoạn văn khoảng 6–8 câu, trả lời câu hỏi: “Từ tinh thần trong Hịch tướng sĩ hoặc Tinh thần yêu nước của nhân dân ta, em có thể làm gì để thể hiện trách nhiệm với đất nước trong học tập và đời sống?” Yêu cầu: nêu một nhận định, chứng minh bằng một chi tiết trong văn bản và một việc làm cụ thể của bản thân; không liên hệ vượt quá bối cảnh lịch sử của văn bản.

Đoạn văn hoàn chỉnh có: câu chủ đề nêu nhận định; ít nhất một chi tiết trích từ văn bản (ví dụ tấm gương trung nghĩa hoặc việc nhân dân các tầng lớp cùng đứng lên yêu nước) kèm lời giải thích; một việc làm cụ thể của HS (ví dụ học tập chăm chỉ, giữ gìn tài sản chung, tham gia hoạt động tình nguyện).