Giáo án Thiên Trường vãn vọng

Huy động vốn sống và cảm xúc của HS về buổi chiều ở làng quê; xác định vấn đề cần tìm hiểu: bức tranh chiều trong bài thơ được xây dựng bằng những gì và mang thái độ nào của người ngắm cảnh.

GV đặt câu hỏi: “Khi nghĩ về buổi chiều ở làng quê, em hình dung những âm thanh, màu sắc, hình ảnh nào?”. HS nêu nhanh 3–4 chi tiết, sau đó GV chiếu tên bài Thiên Trường vãn vọng và bản tóm lược nguyên gốc để HS đọc thầm. GV nêu nhiệm vụ: tìm xem các chi tiết trong bài góp phần tạo nên cảnh chiều như thế nào và cảm xúc của người ngắm cảnh ra sao.

Danh sách 3–4 hình ảnh, âm thanh của buổi chiều quê do HS nêu (ví dụ: tiếng gọi trâu về, khói bếp, cánh cò bay, ánh chiều nhạt). Nhiệm vụ học tập được HS ghi vào vở: Tìm chi tiết tạo bức tranh chiều và xác định thái độ của người ngắm cảnh.

Nêu được đặc điểm hình thức của thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật và nhận ra các đặc điểm đó trong Thiên Trường vãn vọng.

HS làm việc theo cặp, đọc văn bản trong sách và điền Phiếu học tập số 1 gồm các mục: số câu, số chữ mỗi câu, cách gieo vần, cách ngắt nhịp. GV hướng dẫn HS đếm câu, đếm chữ trên bản văn trong sách và đối chiếu với các mục của phiếu.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1: thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật có 4 câu, mỗi câu 7 chữ, gieo vần ở các câu theo quy định của thể thơ; bài thơ có 4 câu nên ngắn gọn, mỗi câu là một nét vẽ trong bức tranh chiều. Kiến thức HS rút ra: Thể thơ quy định hình thức chặt chẽ, nhưng trong khuôn khổ đó bài thơ vẫn gợi được nhiều hình ảnh và cảm xúc.

Phân tích được chi tiết khói chiều, trẻ chăn trâu và tiếng sáo, cánh cò trong cảnh chiều; giải thích được vai trò của từng chi tiết trong việc tạo không khí bình yên.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật mảnh ghép, mỗi HS phụ trách một chi tiết rồi chia sẻ). Nhiệm vụ: đọc kĩ bản tóm lược và bản văn sách giáo khoa, trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 2: (1) Khói chiều làm cảnh vật như thế nào? (2) Trẻ chăn trâu và tiếng sáo đưa lại cảm giác gì? (3) Cánh cò hạ xuống ruộng gợi điều gì về nhịp sống? Sau đó mỗi nhóm nối từng chi tiết với ý nghĩa tương ứng.

Bảng kết quả nhóm (trình bày trên giấy A3) gồm:

• Khói chiều làm cảnh nửa rõ nửa mờ: tạo chiều sâu và sự mềm mại, không phải lỗi quan sát.
• Trẻ chăn trâu và tiếng sáo: đưa con người, sinh hoạt và âm thanh bình dị vào bức tranh, gợi nhịp trở về quen thuộc.
• Cánh cò trong cảnh chiều: chuyển động cò hạ xuống ruộng làm cảnh vẫn có sự sống, bên cạnh nhịp trẻ đưa trâu trở về.
  Kiến thức HS rút ra: Bài thơ phối hợp thị giác (khói, cảnh vật), âm thanh (tiếng sáo) và vận động (cò hạ xuống, trâu trở về) để tạo bức tranh sinh động mà yên bình.

Giải thích được quan hệ giữa hình thức thể thơ, cách chọn hình ảnh với ý nghĩa bài thơ; biết căn cứ tổ hợp hình ảnh và giọng điệu để trả lời câu hỏi trọng tâm.

GV nêu câu hỏi trọng tâm: “Có nên giải thích mọi cảnh chiều là nỗi buồn tuyệt vọng không?”. HS thảo luận theo nhóm gốc: (1) Hình thức ngắn 4 câu đã ảnh hưởng thế nào đến cách chọn hình ảnh? (2) Vì sao không thể áp dụng công thức “chiều là buồn” cho bài thơ này?

Kết luận của nhóm: Không nên giải thích mọi cảnh chiều là nỗi buồn tuyệt vọng. Trong Thiên Trường vãn vọng, tiếng sáo, trẻ chăn trâu, cánh cò tạo nhịp sống thanh bình; cần căn cứ tổ hợp hình ảnh và giọng điệu, không áp một công thức lên mọi văn bản. Quan hệ hình thức – ý nghĩa: thể thơ 4 câu, 7 chữ buộc tác giả chọn lọc vài hình ảnh tiêu biểu; các hình ảnh được sắp đặt để tạo cảm giác thư thái, trân trọng sự yên bình.

Vận dụng kiến thức về thể thơ và các chi tiết nghệ thuật để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm và nối ghép, kiểm tra mức độ hiểu bài.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi. Câu 1: Dạng văn bản của Thiên Trường vãn vọng là gì? A. nghị luận văn học; B. văn bản thông tin khoa học; C. thất ngôn tứ tuyệt Đường luật; D. truyện lịch sử. Câu 2: Chuyển động nào của cò được nêu trong ngữ liệu? A. Bay ra biển; B. Hạ xuống ruộng; C. Đuổi theo đoàn người; D. Đậu kín mái cung điện. Câu 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: khói chiều làm cảnh nửa rõ nửa mờ; trẻ chăn trâu và tiếng sáo; cánh cò trong cảnh chiều. HS làm cá nhân rồi kiểm tra chéo trong cặp.

Đáp án: Câu 1: C (thất ngôn tứ tuyệt Đường luật; cần đối chiếu cách tổ chức và đặc điểm thể thơ, không chỉ nhìn tên tác giả). Câu 2: B (hạ xuống ruộng). Câu 3: khói chiều làm cảnh nửa rõ nửa mờ – tạo chiều sâu và sự mềm mại, không phải lỗi quan sát; trẻ chăn trâu và tiếng sáo – đưa con người, sinh hoạt và âm thanh bình dị vào bức tranh; cánh cò trong cảnh chiều – chuyển động cò hạ xuống ruộng làm cảnh chiều vẫn có sự sống.

Viết được đoạn văn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ bài thơ, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ cá nhân phù hợp tình huống.

GV yêu cầu HS viết đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược, trong đó nêu rõ điều văn bản cho thấy và phần liên hệ riêng. Nhiệm vụ này được chuyển thành bài tập về nhà.

Đoạn văn 6–8 câu có cấu trúc: câu chủ đề nêu ý nghĩa (ví dụ: Bài thơ cho thấy vẻ đẹp của cuộc sống yên bình ở làng quê); các câu triển khai dẫn chứng từ hình ảnh trẻ chăn trâu, tiếng sáo, cánh cò; một câu phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ cá nhân; câu kết khái quát. Liên hệ phù hợp tình huống, không phán xét người khác.