Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 42

Xác định vấn đề bài học: nhận ra các từ có khả năng gợi âm thanh hoặc gợi dáng vẻ trong câu và nêu được cảm nhận ban đầu về tác dụng của chúng.

GV đọc lần lượt hai câu “Mưa lộp bộp trên mái.” và “Bác bước lom khom qua cửa thấp.”. HS nhắm mắt lắng nghe, sau đó trả lời câu hỏi: Em nghe thấy âm thanh gì? Em hình dung dáng người như thế nào? Từ nào giúp em làm được điều đó?

HS nêu được: “lộp bộp” gợi tiếng giọt mưa va vào mái, khiến người đọc nghe được âm thanh; “lom khom” gợi dáng người cúi thân khi bước qua cửa thấp. Từ ngữ giúp hình dung là hai từ láy đặc biệt; GV dẫn vào bài: đây là từ tượng thanh và từ tượng hình.

Nêu được khái niệm từ tượng hình, từ tượng thanh; giải thích được vai trò của ngữ cảnh và phân biệt được từ láy thường với từ tượng hình, tượng thanh.

HS làm việc theo nhóm bốn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn. Nhóm điền bảng phân tích bốn câu ngữ liệu và trả lời ba câu hỏi ở phần B của phiếu.

Nhóm hoàn thành bảng phân tích:

• “Dòng suối róc rách.”: róc rách là từ tượng thanh, gợi tiếng nước chảy nhỏ, liên tục; tác dụng làm cảnh suối hiện ra bằng âm thanh.
• “Bác bước lom khom qua cửa thấp.”: lom khom là từ tượng hình, gợi dáng cúi thân; tác dụng làm hiện dáng người khi qua cửa thấp.
• “Mưa lộp bộp trên mái.”: lộp bộp là từ tượng thanh, mô phỏng tiếng giọt va mái; tác dụng làm âm thanh mưa cụ thể.
• “Dáng cây khẳng khiu.”: khẳng khiu là từ tượng hình, gợi thân cành gầy, ít lá; tác dụng làm dáng cây hiện rõ.
  Kết luận nhóm ghi được: (1) từ tượng hình gợi dáng vẻ, trạng thái; từ tượng thanh mô phỏng âm thanh; (2) phải xét từ trong ngữ cảnh; (3) không phải mọi từ láy đều là tượng hình hoặc tượng thanh.

Nhận diện đúng từ tượng hình, tượng thanh trong câu và giải thích được gợi hình, gợi âm gì; viết được câu có từ tượng thanh và từ tượng hình kèm tác dụng.

Bài 1 (cặp đôi, 5 phút): Đổi chéo vở và kiểm tra bốn câu sau (bài 2–5 trong sách):

• “Dòng suối róc rách.” Từ mô phỏng âm thanh?
• “Bác bước lom khom qua cửa thấp.” Từ gợi dáng?
• “Mưa lộp bộp trên mái.” Từ tượng thanh?
• “Dáng cây khẳng khiu.” Từ tượng hình?
  Bài 2 (cá nhân, 5 phút): Viết 3 câu về sân trường sau mưa, dùng một từ tượng thanh và một từ tượng hình, nêu tác dụng (bài 6).
  Bài 3 (cặp đôi, 5 phút): So sánh “Mưa rơi trên mái” với “Mưa lộp bộp trên mái”. Thêm “lộp bộp” cung cấp cảm nhận gì? Đặt một câu có từ tượng hình khác (bài 8).

Bài 1 – đáp án:

• róc rách: gợi tiếng nước chảy nhỏ, liên tục.
• lom khom: gợi dáng cúi thân.
• lộp bộp: mô phỏng tiếng giọt va mái.
• khẳng khiu: gợi thân cành gầy, ít lá.

Bài 2 – câu mẫu có thể chấp nhận: “Nước tí tách từ mái hiên. Một cành cây khẳng khiu nghiêng qua bờ tường. Sân trường dần sáng lên.” Tí tách gợi giọt nước nhỏ; khẳng khiu làm dáng cành hiện rõ. Tiêu chí chấm (thang 10): đáp ứng đúng yêu cầu 3; chi tiết, ví dụ phù hợp 3; giải thích, tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.

Bài 3 – đáp án: “Lộp bộp” mô phỏng tiếng giọt mưa đập lên mái, làm âm thanh cụ thể hơn “rơi”. Câu có từ tượng hình khác có thể là: “Bóng người lom khom bên luống rau.” (lom khom gợi dáng cúi).

Vận dụng kiến thức về từ tượng hình, tượng thanh để viết đoạn văn ngắn miêu tả một cảnh gần gũi, có chi tiết gợi hình và gợi âm, kèm tác dụng.

HS viết 4–5 câu miêu tả một cảnh quen thuộc (sân trường giờ ra chơi, một buổi sáng ở chợ, bờ ao quê nhà hoặc khung cảnh nhà em buổi chiều mưa). Đoạn văn dùng ít nhất một từ tượng thanh và một từ tượng hình; sau mỗi từ, HS viết một câu ngắn nêu tác dụng. Hoàn thành tại lớp 10 phút, phần còn lại làm ở nhà.

Đoạn văn 4–5 câu, có ít nhất một từ tượng thanh và một từ tượng hình, mỗi từ có lời giải thích gợi hình hoặc gợi âm gì và tác dụng với cảnh. HS tự kiểm tra theo bốn tiêu chí: (1) đúng loại từ; (2) có chi tiết cụ thể về cảnh; (3) có giải thích tác dụng; (4) diễn đạt rõ, không lặp từ.