Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 45

Huy động vốn hiểu biết về trật tự câu và tạo tình huống để HS nhận ra việc đưa một thành phần lên đầu câu có thể làm thay đổi trọng tâm biểu đạt.

GV trình chiếu hai câu: “Con đường làng dài hun hút.” và “Dài hun hút, con đường làng.” GV đặt câu hỏi: (1) Hai câu có khác nhau ở điều gì? (2) Câu nào làm em chú ý tới cảm giác về chiều dài của con đường trước? (3) Vì sao trật tự khác nhau lại đem đến cảm nhận khác nhau?

HS nêu được: hai câu cùng thông tin nhưng khác trật tự; câu thứ hai đưa cụm “dài hun hút” lên đầu nên người đọc cảm nhận rõ cảm giác về chiều dài trước khi biết đối tượng là con đường làng. Từ đó HS nhận ra đảo ngữ là cách đổi trật tự để nhấn ý, và GV dẫn vào bài học.

HS khôi phục trật tự thông thường của câu đảo, xác định thành phần được đưa lên đầu và nêu tác dụng nhấn mạnh trong từng ngữ liệu.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Các nhóm khôi phục trật tự thông thường của ba câu: (1) “Xanh mướt, những luống rau sau mưa.” (2) “Lặng im, cả góc sân chiều.” (3) “Rực rỡ, những khóm hoa trước lớp.” Với mỗi câu, nhóm trả lời: thành phần nào được đưa lên trước, vì sao việc đó nhấn mạnh hình ảnh, tính chất hoặc trạng thái. Lưu ý: khi đưa câu về trật tự thông thường, phải giữ nguyên thông tin và so sánh trọng tâm với câu gốc.

Nhóm hoàn thành bảng trên Phiếu học tập số 1 với nội dung dự kiến:

• Câu (1): trật tự thông thường “Những luống rau sau mưa xanh mướt.”; thành phần được đưa lên trước là vị ngữ “xanh mướt”; tác dụng nhấn màu xanh tươi sau mưa.
• Câu (2): trật tự thông thường “Cả góc sân chiều lặng im.”; thành phần được đưa lên trước là trạng thái “lặng im” trước chủ thể “cả góc sân chiều”; tác dụng nhấn không khí tĩnh lặng.
• Câu (3): trật tự thông thường “Những khóm hoa trước lớp rực rỡ.”; thành phần được đưa lên trước là “rực rỡ”; tác dụng nhấn sắc hoa rực rỡ.
  Kết luận nhóm: đảo ngữ đưa tính chất hoặc trạng thái lên trước để nhấn ý, trước khi nêu đối tượng.

HS nhận ra không phải mọi câu mở đầu bằng trạng ngữ đều là đảo ngữ tu từ, biết xét trọng tâm và ngữ cảnh trước khi kết luận.

GV đưa câu “Trên bàn, em đặt quyển sách.” và yêu cầu HS: (1) Khôi phục trật tự thông thường của câu. (2) So sánh trọng tâm của hai câu. (3) Trả lời: phần đầu “Trên bàn” chủ yếu có vai trò gì? Có phải đảo ngữ tu từ không? Vì sao?

HS nêu được: trật tự thông thường là “Em đặt quyển sách trên bàn.”; trọng tâm (hành động đặt quyển sách của em) không thay đổi; “Trên bàn” là trạng ngữ chỉ nơi chốn và không phải đảo ngữ tu từ, vì không đưa tính chất hay trạng thái lên trước để nhấn ý. Kết luận: cần xét trọng tâm và ngữ cảnh, không máy móc gọi mọi câu có trạng ngữ đầu câu là đảo ngữ.

Củng cố kĩ năng khôi phục trật tự thông thường, xác định thành phần được nhấn và viết lại câu theo trật tự thông thường.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5 trong mục Bài tập của bài học. Với bài 2 và 3, HS chỉ viết đúng từ hoặc cụm từ được hỏi. Với bài 4, HS chọn đáp án đúng. Với bài 5, HS viết vị ngữ thông thường. HS có thể làm trên trang bài học NeoEdu để tự kiểm tra ngay sau khi nộp đáp án; nếu không có thiết bị, HS làm vào vở và đối chiếu đáp án do GV chiếu.

Đề và đáp án:

• Bài 2: Chủ ngữ của “Xanh mướt, những luống rau sau mưa.” là: những luống rau sau mưa (vì vị ngữ xanh mướt được đưa lên trước để nhấn màu).
• Bài 3: Từ ngữ được nhấn đầu câu trong “Lặng im, cả góc sân chiều” là: lặng im (trạng thái được đưa lên trước chủ thể).
• Bài 4: Phần đầu của “Trên bàn, em đặt quyển sách.” chủ yếu là: D. trạng ngữ chỉ nơi chốn; không tự động là đảo ngữ tu từ.
• Bài 5: Vị ngữ thông thường của “Rực rỡ, những khóm hoa trước lớp.” là: rực rỡ (câu thường: Những khóm hoa trước lớp rực rỡ).

HS vận dụng kiến thức đảo ngữ để viết một cặp câu cùng thông tin, một câu thường và một câu đảo, và giải thích khác biệt về trọng tâm.

HS chọn một cảnh quen thuộc (sân trường, con đường về nhà, góc vườn...) và viết một cặp câu cùng thông tin: một câu theo trật tự thông thường và một câu đảo ngữ. Sau đó, HS viết 2 đến 3 câu giải thích: đảo ngữ đã nhấn thành phần nào và cảm nhận của người đọc thay đổi ra sao. Ví dụ tham khảo: “Ngôi trường vắng lặng sau giờ học.” / “Vắng lặng, ngôi trường sau giờ học.” (GV chỉ nêu để tham khảo, không bắt buộc chép lại.)

Mỗi HS nộp một cặp câu và đoạn giải thích khoảng 3 câu, trong đó nêu rõ: câu đảo đưa thành phần nào lên trước (tính chất hoặc trạng thái), và trọng tâm nhấn mạnh là gì. Sản phẩm đúng yêu cầu khi cặp câu có thông tin tương đương và phần giải thích chỉ ra được trọng tâm khác nhau.