Giáo án Ôn tập học kì II — Ôn tập kiến thức

Gợi nhớ các văn bản đã học trong học kì II và xác định nhiệm vụ ôn tập: ghi thể loại, đặc điểm nghệ thuật, ý nghĩa và bằng chứng.

GV chiếu bản tóm lược thơ Đồng chí (Chính Hữu) và yêu cầu HS đọc nhanh. HS trả lời: Văn bản này thuộc thể loại gì? Vì sao em nhận ra điều đó? Sau đó GV nêu nhiệm vụ của tiết học: ôn lại kiến thức qua năm bản tóm lược và luyện viết một nhận xét có bằng chứng.

HS xác định được thể loại: thơ tự do (thể loại được ghi ngay trong phần tên của bản tóm lược). HS nêu được mục tiêu của tiết học và biết mình sẽ làm gì trong 45 phút.

HS hệ thống hoá được các khái niệm: đề tài, chủ đề, ngôi kể, điểm nhìn, nghị luận văn học, bằng chứng khách quan và đánh giá chủ quan.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật sơ đồ tư duy theo Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm vẽ sơ đồ gồm bốn nhánh: (1) Đề tài và chủ đề; (2) Ngôi kể và điểm nhìn; (3) Nghị luận văn học; (4) Bằng chứng và đánh giá. Với mỗi nhánh, nhóm ghi một khái niệm, một ví dụ lấy từ các văn bản đã học và một câu hỏi GV đặt ra: Vì sao cần phân biệt khái niệm này?

Sơ đồ tư duy của nhóm với nội dung chính:

• Đề tài là phạm vi đời sống mà tác phẩm phản ánh; chủ đề là vấn đề, ý nghĩa nổi bật được tác phẩm gợi ra. Ví dụ: đề tài chiến tranh trong Đồng chí, chủ đề tình đồng chí.
• Ngôi kể và điểm nhìn quyết định thông tin nào đến người đọc. Người kể ngôi thứ nhất chỉ biết điều mình trải nghiệm, không tự biết mọi suy nghĩ của người khác.
• Nghị luận văn học bàn về tác phẩm, tác giả hoặc vấn đề đọc, sáng tác; luận điểm phải được chứng minh bằng chi tiết hình thức và nội dung.
• Phân biệt bằng chứng khách quan (yếu tố có trong văn bản) với đánh giá chủ quan có lí lẽ (kết quả người đọc lí giải từ bằng chứng). Nhận xét của nhà phê bình không phải đáp án bất biến.

HS nắm được cách đọc kĩ động từ yêu cầu, lập ý trước khi viết và viết nhận xét có chi tiết, có lời giải thích thay cho từ khen chung chung.

GV trình bày hai ý: (1) Đọc kĩ động từ yêu cầu như “nêu”, “giải thích”, “nhận xét”, “so sánh” để trả lời đúng phạm vi. (2) Khi viết nhận xét, lập ý trước rồi mới viết, mỗi ý gồm chi tiết, lời giải thích và tác dụng. HS điền mẫu câu vào Phiếu học tập số 2: “Chi tiết ……… cho thấy ……… vì ………”.

HS hoàn thành mẫu câu nhận xét với một ví dụ từ bản tóm lược Đồng chí: “Chi tiết đêm rét và việc chia sẻ chiếc áo ấm (nếu có trong văn bản) cho thấy tình đồng chí được biểu hiện qua sự sẻ chia đời sống cụ thể, vì hình ảnh ấy gắn cảm xúc với hoàn cảnh chiến đấu gian khổ.” Đồng thời HS nêu được lí do không dùng các từ “hay, sâu sắc” khi nhận xét: vì chúng không chỉ ra chi tiết nào và tác dụng ra sao.

HS vận dụng kiến thức đã hệ thống để hoàn thành bài tập 3 (ôn tập bản tóm lược) và bài tập 4 (viết nhận xét), đối chiếu kết quả với đáp án.

Bài tập 3: Đọc bản tóm lược “Đồng chí (Chính Hữu — thơ tự do)”, ghi thể loại, một đặc điểm nghệ thuật, một ý nghĩa và bằng chứng.
Bài tập 4: Từ ngữ liệu bản tóm lược Đồng chí, viết một nhận xét (khoảng 3–4 câu) không dùng các từ khen chung “hay, sâu sắc”.
HS có thể kiểm tra thêm trên trang bài học NeoEdu ở phần bài tập tương tác.

Đáp án bài tập 3 (gợi ý theo bản tóm lược):

• Thể loại: thơ tự do.
• Đặc điểm nghệ thuật: cách nói giản dị, nhịp thơ linh hoạt; các chi tiết quần áo, ốm sốt, đêm rét đưa cảm xúc về đời sống cụ thể.
• Ý nghĩa: tình đồng chí hình thành từ hoàn cảnh gần nhau, cùng lí tưởng, cùng thiếu thốn và cùng chịu thử thách; hiện thực chiến đấu và vẻ đẹp mơ mộng không loại trừ nhau.
• Bằng chứng: các chi tiết quần áo, ốm sốt, đêm rét; mạch thơ từ cơ sở gắn bó đến biểu hiện sẻ chia và kết lại trong cảnh đứng gác với hình ảnh súng, trăng.

Đáp án bài tập 4 (một nhận xét mẫu): Chi tiết đêm rét và cảnh đứng gác với súng, trăng đưa tình đồng chí từ quan hệ quen biết lên thành sự gắn bó trong thử thách; cách nói giản dị làm tình cảm ấy gần gũi mà vẫn sâu. Nhận xét không dùng từ khen chung mà chỉ rõ chi tiết và tác dụng.

HS vận dụng cách lập ý, chọn bằng chứng và viết nhận xét có lí lẽ để nói về một cuốn sách hoặc một văn bản đã đọc, gắn với chủ đề Sách – người bạn đồng hành.

HS chọn một cuốn sách hoặc một văn bản đã đọc trong học kì II. Viết đoạn văn khoảng 5–7 câu nhận xét về một chi tiết hoặc một đặc điểm nghệ thuật, với đủ ba phần: chi tiết (bằng chứng), lời giải thích, nhận định về ý nghĩa. Không dùng văn mẫu; câu viết phải dựa trên trải nghiệm đọc thật của bản thân.

Đoạn văn nhận xét cá nhân gồm: một câu nêu nhận định, hai đến ba câu dẫn chi tiết cụ thể lấy từ văn bản, hai câu giải thích và kết luận; không có từ khen chung chung. Sản phẩm được nộp vào buổi học sau để GV đánh giá.