Giáo án Bài 5. Sử dụng bảng tính giải quyết bài toán thực tế

Huy động kiến thức nền về công thức và địa chỉ ô, từ đó nhận ra nhu cầu giữ cố định một ô hệ số khi cần tính cho nhiều dòng.

GV đưa tình huống: cửa hàng giảm giá 10% cho tất cả mặt hàng. Bảng có cột số lượng (B), cột đơn giá (C). HS trả lời câu hỏi: Nếu phải tính tiền sau giảm cho từng dòng, em sẽ đặt hệ số 10% ở đâu? Có cần viết lại 10% trong mỗi công thức không? Khi đổi giảm giá thành 20%, em cần sửa bao nhiêu chỗ?

HS nêu được: nên đặt hệ số 10% trong một ô riêng (ví dụ F1) để mọi công thức cùng tham chiếu đến; khi đổi giảm giá chỉ cần sửa đúng một ô, không phải sửa từng dòng. Đây là lí do bài học cần đến tham chiếu tuyệt đối.

Nêu được và phân biệt được ba loại tham chiếu; giải thích được cách chúng thay đổi hoặc giữ nguyên khi sao chép công thức.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Nhập B2=2, C2=10000, B3=3, C3=6000, F1=10%. Gõ tại D2 công thức =B2C2 rồi sao xuống D3, quan sát công thức ở D3. Sau đó thử thay công thức tại D2 thành =B2C2*(1-F1) và sao xuống D3; so sánh công thức tại D3. Trả lời câu hỏi: Địa chỉ nào thay đổi khi sao chép? Địa chỉ nào giữ nguyên? Tham chiếu $F$1, F$1,$F1 khác nhau như thế nào?

HS hoàn thành bảng phân loại trong Phiếu học tập số 1: tham chiếu tương đối (B2) thay đổi cả cột và hàng khi sao chép; tham chiếu tuyệt đối ($F$1) giữ cả cột và hàng; tham chiếu hỗn hợp (F$1 cố định hàng 1,$F1 cố định cột F). Kết luận: Khi sao chép D2 sang D3, công thức D3 tương ứng là =B3C3(1-F2) nếu F1 không cố định, nên phải dùng $F$1 để D3 vẫn trỏ đến ô tỉ lệ giảm giá.

Vận dụng được tham chiếu tuyệt đối để lập công thức tính tiền sau giảm và số tiền giảm; kiểm tra được kết quả khi đổi hệ số.

HS thực hiện trên máy theo các bước: (1) Nhập B2=2, C2=10000, B3=3, C3=6000, F1=10%, định dạng F1 là phần trăm. (2) Tại D2 gõ =B2C2(1-$F$1). (3) Sao công thức xuống D3 và kiểm tra D3 có chứa $F$1. (4) Tại E2 gõ =B2C2$F$1, sao xuống E3 để tính số tiền giảm. (5) Đổi F1 thành 20% và quan sát kết quả. Câu hỏi: Vì sao D3 phải là =B3C3(1-$F$1) mà không phải (1-$F2)? Vì sao khi đổi F1 mà không cần sửa công thức từng dòng vẫn cho kết quả đúng?

Lúc tỉ lệ 10%: D2 = 18000, D3 = 16200; E2 = 2000, E3 = 1800. Lúc tỉ lệ 20%: D2 = 16000, D3 = 14400; E2 = 4000, E3 = 3600. Công thức đúng: D2 =B2C2(1-$F$1), D3 =B3C3(1-$F$1), E2 =B2C2$F$1. Kết luận: Hệ số dùng chung được đặt trong một ô và được tham chiếu tuyệt đối, nên mọi kết quả được tính lại khi đổi hệ số.

Củng cố khái niệm tham chiếu, cách tính giảm giá theo tỉ lệ và nhận biết công thức đúng, sai.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm các câu 2, 3, 4, 5, 6 và 7 của bài tập đã cho. Với câu 7, HS sắp xếp đúng thứ tự các bước: nhập dữ liệu và hệ số F1 dạng phần trăm; gõ D2 =B2C2(1-$F$1); sao xuống D3 và kiểm tra ô tuyệt đối; đổi F1 thành 20% để kiểm tra tính lại.

Đáp án: Câu 2: A ($F$1 cố định cả hai thành phần). Câu 3: B (10% = 0,1). Câu 4: Đúng (lí do dùng tham chiếu tuyệt đối). Câu 5: Sai (20000*(1-10%) = 18000, giảm 2000 nên còn 18000). Câu 6: B2 là tương đối cả hàng và cột; $F$1 là tuyệt đối cả hàng và cột; F$1 là cố định hàng 1. Câu 7: thứ tự đúng là nhập dữ liệu và hệ số phần trăm → gõ công thức D2 → sao xuống D3 và kiểm tra ô tuyệt đối → đổi F1 thành 20% để kiểm tra tính lại.

Thực hành nhập công thức, sao chép và kiểm tra tính lại; tự đánh giá sản phẩm theo tiêu chí cho trước.

HS mở học liệu NeoEdu (bài tập tương tác của bài 5), tự làm lại bài tập 8 với dữ liệu B2=2, C2=10000, B3=3, C3=6000, F1=10%, tính D2, D3 theo F1, rồi đổi F1 thành 20%. Sau đó làm bài tập 9: tính riêng số tiền giảm ở E2 với công thức E2=B2C2$F$1, sao xuống E3 và tính kết quả ở 20%. HS tự chấm theo thang điểm bài 8 và 9.

Bài 8 (thang 1 điểm): công thức đúng 0,4; bốn kết quả đúng 0,4 (lúc 10%: D2=18000, D3=16200; lúc 20%: D2=16000, D3=14400); giải thích cố định đúng 0,2 (D3 phải là =B3C3(1-$F$1), không dịch F1 thành F2). Bài 9 (thang 1 điểm): công thức E2=B2C2$F$1 và sao xuống E3 đúng 0,5; hai số đúng 0,5 (E2=4000, E3=3600 lúc 20%).

Vận dụng tham chiếu tuyệt đối để giải quyết bài toán giảm giá thực tế; tạo và đánh giá sản phẩm bảng tính có điều kiện áp dụng rõ ràng.

Theo nhóm 3 đến 4 HS, mỗi nhóm lập bảng tính cho một cửa hàng giả định gồm ít nhất 5 mặt hàng với số lượng, đơn giá và một ô tỉ lệ giảm giá chung. Bảng cần có cột tiền sau giảm, cột số tiền giảm và hai dòng ghi lại kết quả khi đổi tỉ lệ giảm giá. Nhóm đặt tên tệp rõ nghĩa, lưu bản gốc và trả lời: Điều kiện áp dụng của bảng là gì? Vì sao dữ liệu cần là dữ liệu giả định?

Sản phẩm nhóm gồm: một bảng tính có ô tỉ lệ giảm giá cố định; công thức tiền sau giảm dạng =BC(1-$F$1) và số tiền giảm dạng =BC$F$1 cho mọi dòng; kết quả được kiểm tra lại khi đổi tỉ lệ; ghi chú điều kiện áp dụng (dữ liệu giả định, tỉ lệ giảm áp dụng cho tất cả mặt hàng, không áp dụng khi có khuyến mãi khác). Kiến thức rút ra: Hệ số dùng chung được đặt trong một ô và tham chiếu tuyệt đối; mọi kết quả được tính lại từ ô đó.