Giáo án Bài 4. Đạo đức và văn hóa trong sử dụng công nghệ kĩ thuật số

HS nhận diện được những hành vi chưa phù hợp khi chia sẻ ảnh, ảnh người khác và nhạc trên mạng, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu ba tình huống: (a) đăng ảnh chế làm bạn bị hiểu sai; (b) chia sẻ ảnh bạn lớp lên nhóm khi chưa hỏi bạn; (c) dùng bản nhạc tải từ mạng làm nhạc nền cho video và chỉ ghi “nguồn Internet”.
Câu hỏi GV đặt ra: “Em thấy hành vi nào chưa phù hợp? Vì sao?” và “Ghi ‘nguồn Internet’ đã đủ để dùng bản nhạc đó chưa?”

HS nêu được ít nhất hai vấn đề: (a) ảnh chế làm hiểu sai người khác có thể gây tổn hại, cần ngừng phát tán; (b) ảnh người khác cần có sự đồng ý trước khi chia sẻ; (c) ghi “nguồn Internet” không thay thế giấy phép sử dụng nhạc.
Nhiệm vụ học tập: tìm hiểu cách đạo đức và văn hóa được áp dụng khi sử dụng tư liệu số.

HS giải thích được quyền riêng tư, quyền tác giả và thái độ tôn trọng đều áp dụng cho sản phẩm số; nêu được điều kiện dùng dữ liệu của người khác.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Hiểu cách hoạt động” trong bài học trên NeoEdu hoặc sách giáo khoa, trả lời ba câu hỏi:

1. Quyền riêng tư bảo vệ điều gì khi chia sẻ ảnh người khác?
2. Tư liệu công khai trên mạng có tự do sử dụng không? Vì sao?
3. Khi nào cần sự đồng ý trước khi dùng dữ liệu của người khác và dùng đến mức nào là đủ?

• Quyền riêng tư bảo vệ thông tin và hình ảnh cá nhân; không chỉnh ảnh gây hiểu sai, không phát tán tin riêng của người khác.
• Quyền tác giả bảo vệ tác phẩm của người sáng tạo, kể cả khi ở dạng số.
• Công khai khả năng truy cập không đồng nghĩa với tự do sử dụng lại.
• Khi dùng dữ liệu người khác cần có sự đồng ý phù hợp và chỉ dùng đúng mục đích đã đồng ý.
• Không dùng công nghệ gian lận.

HS phân biệt được ghi nguồn, giấy phép và sự đồng ý; giải thích được vì sao ghi nguồn không thay thế giấy phép.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (ghép khái niệm với tác dụng và trả lời câu hỏi cuối phiếu).

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Ghi nguồn: nêu xuất xứ của tư liệu.
• Giấy phép: điều kiện được phép sử dụng tư liệu.
• Đồng ý: cho phép dùng theo mục đích rõ ràng.
  Kết luận: ghi “nguồn Internet” không đủ để dùng bản nhạc nếu chưa có giấy phép phù hợp; ghi nguồn và giấy phép là hai vấn đề khác nhau.

HS vận dụng kiến thức đã học để lựa chọn đúng cách xử lí trong các tình huống về quyền riêng tư, quyền tác giả và ghi nguồn.

GV tổ chức bài tập trắc nghiệm và đúng/sai dưới dạng bài tập tương tác trên NeoEdu hoặc chiếu trực tiếp. Đề:
Câu 1: Ghi nguồn một bản nhạc có tự cho phép mọi cách dùng không? A. Không; B. Có nếu dùng trong mọi bài học; C. Có nếu không bán sản phẩm; D. Có nếu để nguyên tên tác giả.
Câu 2: Ảnh chế làm bạn hiểu sai người khác nên xử lí thế nào? A. Ghi chú hài hước rồi chia sẻ tiếp; B. Không phát tán và báo/gỡ khi có thể; C. Chỉ đổi tên tệp trước khi đăng; D. Chỉ ghi nguồn là đủ khắc phục.
Câu 3: Tư liệu công khai luôn không có bản quyền. Đúng hay sai?
Câu 4: Có thể chọn tư liệu tự tạo thay cho tư liệu chưa rõ quyền. Đúng hay sai?
Câu 6: Chọn việc cần hoàn tất trước khi công khai sản phẩm có ảnh bạn và nhạc mạng. A. Có sự đồng ý phù hợp cho ảnh nhận diện; B. Xác minh quyền dùng nhạc đúng phạm vi; C. Chỉ ghi nguồn là đủ thay mọi giấy phép; D. Đổi tên tệp để quyền tác giả tự mất.

Đáp án:
Câu 1: A. Không. Nguồn và giấy phép là hai vấn đề khác nhau.
Câu 2: B. Không phát tán và báo/gỡ khi có thể; cần giảm tác hại, không che dấu nguồn.
Câu 3: Sai. Công khai khả năng truy cập không đồng nghĩa với tự do sử dụng.
Câu 4: Đúng. Vẫn cần tránh xâm phạm quyền riêng tư hoặc quyền khác.
Câu 6: A và B. Quyền đối với ảnh và nhạc đều cần xem xét; hai việc có thể thực hiện theo nhiều thứ tự.

HS vận dụng quy tắc sử dụng tư liệu số để lập quy tắc cho nhóm làm tờ giới thiệu có ảnh cây tự chụp, ảnh bạn và nhạc tải từ mạng.

Nhóm 4 người hoàn thành Phiếu học tập số 2 (Bảng kiểm quy tắc). Dữ liệu mẫu: tờ giới thiệu có ảnh cây tự chụp, ảnh bạn và nhạc tải từ mạng.
Yêu cầu: viết 4 bước quy tắc theo thứ tự; nêu cách xử lí nếu không xác minh được giấy phép nhạc; nêu cách xử lí nếu nhóm muốn đăng công khai thay vì chỉ nộp kín.
Nội dung Phiếu học tập số 2:

• Bước 1: Kiểm tra ai sở hữu từng tư liệu.
• Bước 2: Xin phép người nhận diện trong ảnh.
• Bước 3: Đọc giấy phép nhạc và chọn bản được phép dùng.
• Bước 4: Ghi nguồn và kiểm tra trước khi chia sẻ.
• Câu hỏi: Nếu không xác minh được giấy phép nhạc thì làm gì? Nếu muốn đăng công khai khi trước đó chỉ được cho dùng nộp kín thì làm gì?

Quy tắc mẫu của nhóm:

• Ảnh cây tự chụp: được dùng nếu không xâm phạm quyền khác; ghi rõ tác giả là thành viên nhóm.
• Ảnh bạn: phải có sự đồng ý của bạn; chỉ dùng đúng phạm vi đã đồng ý.
• Nhạc: đọc giấy phép và chỉ dùng bản được phép; nếu không xác minh được giấy phép thì bỏ nhạc.
• Ghi nguồn đầy đủ, không chỉ ghi “nguồn Internet”; giữ bản gốc, lưu tệp bằng tên rõ nghĩa và kiểm tra lại sau khi mở.
• Nếu muốn đăng công khai khác phạm vi đã đồng ý thì phải xin lại sự cho phép hoặc bỏ ảnh nhận diện.
  Thang điểm gợi ý (1 điểm): phân biệt quyền 0,4; đồng ý 0,2; nhạc 0,2; ghi nguồn 0,2.