Giáo án Bài 9. Tình hình kinh tế, văn hóa, tôn giáo trong các thế kỉ XVI – XVIII

Huy động kiến thức nền về hoạt động sản xuất và trao đổi, tạo tò mò để HS xác định vấn đề: nền kinh tế thế kỉ XVI – XVIII không chỉ có nông nghiệp.

GV chiếu hình ảnh và đặt câu hỏi: “Sản phẩm gốm ở làng Bát Tràng được làm ra để làm gì và đi đến đâu?” Sau đó: “Em nghĩ người dân Bát Tràng chỉ trồng lúa hay còn làm nghề khác?” HS trả lời nhanh cá nhân, ghi vào vở. Đây là mở đầu tiết 1.

Câu trả lời dự kiến: Gốm được làm ra để dùng và bán ở chợ, đến tay người mua trong nước; người dân Bát Tràng vừa làm nông vừa làm nghề thủ công. Từ đó HS nêu được vấn đề cần tìm hiểu: tình hình kinh tế (nông nghiệp, thủ công, chợ, đô thị, ngoại thương), văn hóa và tôn giáo trong các thế kỉ XVI – XVIII.

HS nêu được tình hình nông nghiệp, quan xưởng, thủ công dân gian, chợ và đô thị, ngoại thương; giải thích được vì sao kinh tế có những khó khăn và điều kiện phát triển khác nhau giữa hai miền; nhận biết sự suy giảm của đô thị cuối thế kỉ XVIII.

Kĩ thuật mảnh ghép theo chuyên gia: Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm 4 HS. Đánh số 1–4 trong nhóm, các HS số 1 họp thành nhóm chuyên gia Nông nghiệp, số 2 nhóm Thủ công, số 3 nhóm Chợ – đô thị, số 4 nhóm Ngoại thương. Nhóm chuyên gia đọc mục kiến thức tương ứng trong SGK và tư liệu GV cung cấp, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Sau đó chuyên gia quay về nhóm gốc để truyền đạt. Câu hỏi trọng tâm: (1) Vì sao nông nghiệp Đàng Ngoài khó khăn? (2) Điều kiện nào giúp Đàng Trong mở rộng sản xuất? Vì sao vẫn có phân hóa ruộng đất? (3) Quan xưởng và thủ công dân gian khác nhau thế nào? Kể tên ba làng nghề tiêu biểu. (4) Thăng Long, Phố Hiến, Hội An, Gia Định có vai trò gì? Vì sao cuối thế kỉ XVIII nhiều đô thị suy giảm?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm nội dung chính sau:

• Nông nghiệp Đàng Ngoài: chiến tranh, ruộng đất bị chiếm, thiên tai làm sản xuất khó khăn; nhiều nông dân phải lưu tán.
• Nông nghiệp Đàng Trong: khai khẩn và điều kiện của đồng bằng phía Nam góp phần mở rộng sản xuất; vẫn có phân hóa ruộng đất, không phải mọi nông dân đều sung túc.
• Thủ công: quan xưởng tiếp tục phục vụ nhà nước; thủ công dân gian (gốm, dệt, rèn, đúc) phát triển; làng nghề Bát Tràng, Thổ Hà, La Khê.
• Chợ và đô thị: nối sản xuất với trao đổi; Thăng Long, Phố Hiến, Hội An, Gia Định là các trung tâm quan trọng.
• Ngoại thương: gắn với thương nhân Nhật, Hoa và phương Tây; cuối thế kỉ XVIII nhiều đô thị suy giảm do chính sách và biến động, không mô tả cả thời kì chỉ tăng trưởng liên tục.
  Kết luận HS rút ra: Kinh tế có tăng trưởng ở một số nơi và thời điểm, nhưng không đồng đều và không liên tục.

HS nêu được đặc điểm tôn giáo, tín ngưỡng; giải thích được quá trình hình thành chữ Quốc ngữ và nêu được các bộ phận văn học, nghệ thuật phản ánh đời sống thời kì này.

Hoạt động cặp đôi kết hợp sơ đồ tư duy: Mỗi cặp đọc mục văn hóa, tôn giáo trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2 (sơ đồ tư duy với 4 nhánh: Tôn giáo – tín ngưỡng; Công giáo và chữ Quốc ngữ; Văn học; Nghệ thuật). Câu hỏi: (1) Nho giáo được đề cao ở những lĩnh vực nào? (2) Vì sao nói Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian “tiếp tục có vị trí” chứ không nói là đã mất đi? (3) Chữ Quốc ngữ hình thành như thế nào, vì sao không thể gán cho một cá nhân trong một ngày? (4) Nguyễn Bỉnh Khiêm, chèo, tuồng phản ánh điều gì?

Phiếu học tập số 2 (sơ đồ tư duy) gồm:

• Tôn giáo, tín ngưỡng: Nho giáo được đề cao trong học tập, thi cử, tuyển quan; Phật giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian tiếp tục có vị trí; Công giáo được truyền vào và phát triển, làm đời sống tôn giáo có thêm yếu tố mới.
• Chữ Quốc ngữ: dùng mẫu tự La-tinh ghi âm tiếng Việt, hình thành qua quá trình giao tiếp, có đóng góp của nhiều giáo sĩ và người Việt; không phải do một cá nhân hoàn chỉnh trong một ngày, cũng không lập tức thay mọi chữ viết.
• Văn học: Hán, Nôm và dân gian cùng phát triển; Nguyễn Bỉnh Khiêm có sáng tác Nôm.
• Nghệ thuật: nghệ thuật đình chùa, chèo, tuồng phản ánh sinh hoạt và thẩm mĩ.
  Kết luận HS rút ra: Các yếu tố truyền thống và yếu tố mới cùng tồn tại và biến đổi trong đời sống tinh thần.

Củng cố khái niệm và liên hệ đúng giữa đối tượng với mô tả; phân biệt đúng liên hệ, không hiểu nhầm mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ” hoặc làm bài trên học liệu NeoEdu. Các câu hỏi lấy từ bài tập 1 đến 4 của bài học:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Quan xưởng, Hội An, Chữ Quốc ngữ, Văn học Nôm.
2. Chọn mô tả phù hợp với “Quan xưởng” (A, B, C, D).
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A, B, C, D).
4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S) cho bốn liên hệ: a) Quan xưởng – sản xuất do chính quyền tổ chức phục vụ nhà nước; b) Hội An – Dùng mẫu tự La-tinh ghi âm tiếng Việt; c) Chữ Quốc ngữ – Cảng thị gắn hoạt động ngoại thương; d) Văn học Nôm – Một bộ phận văn học viết bằng chữ Nôm.

Đáp án:

• Câu 1: Quan xưởng – Sản xuất do chính quyền tổ chức phục vụ nhu cầu nhà nước; Hội An – Cảng thị gắn hoạt động ngoại thương; Chữ Quốc ngữ – Dùng mẫu tự La-tinh ghi âm tiếng Việt; Văn học Nôm – Một bộ phận văn học viết bằng chữ Nôm.
• Câu 2: Đáp án B.
• Câu 3: Đáp án B và D.
• Câu 4: a) Đ; b) S (sửa: Hội An – Cảng thị gắn hoạt động ngoại thương); c) S (sửa: Chữ Quốc ngữ – Dùng mẫu tự La-tinh ghi âm tiếng Việt); d) Đ.
  Chấm câu 4: 0 đến 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.

Vận dụng kiến thức để phân loại hoạt động kinh tế, phân biệt kết quả với suy luận và nhận xét đúng đặc điểm đời sống tinh thần thế kỉ XVI – XVIII.

Nhóm 4 HS làm bài 5, 6 và bài 8.
Bài 5 (tình huống): Ba thẻ mô tả: (1) xưởng đúc phục vụ quân đội; (2) hộ làm gốm bán ở chợ; (3) tàu mua tơ lụa ở cảng. Một thuyết minh kết luận cả ba chỉ là nông nghiệp tự cung tự cấp.
Bài 6: Phân loại ba hoạt động và chỉ ra quan hệ sản xuất – trao đổi; nhận xét thuyết minh trên đúng hay sai và vì sao.
Bài 8: Nhận xét nào phù hợp đời sống tinh thần thời kì này? A. Yếu tố truyền thống tiếp tục tồn tại cùng những yếu tố mới; B. Công giáo xuất hiện thì mọi tín ngưỡng cũ biến mất; C. Chữ Quốc ngữ lập tức thay toàn bộ chữ Hán và Nôm; D. Nghệ thuật dân gian không có liên hệ sinh hoạt cộng đồng.

Đáp án và gợi ý chấm:

• Bài 6: Xưởng đúc phục vụ quân đội thuộc thủ công nghiệp gắn nhu cầu chính quyền, có thể là quan xưởng theo dữ kiện; hộ làm gốm là sản xuất thủ công dân gian có hàng hóa bán ra chợ, không chỉ tự dùng; tàu mua tơ lụa ở cảng thuộc trao đổi thương mại, có thể gắn ngoại thương; thị trường tạo đầu ra nhưng không chứng minh mọi cư dân đều giàu. Kết luận thuyết minh là sai vì ba hoạt động đều không thuần tự cung tự cấp.
• Bài 8: Đáp án A (các yếu tố cùng tồn tại và biến đổi; không lấy sự xuất hiện của cái mới để kết luận cái cũ mất ngay).
  Chấm từng phần, chấp nhận cách diễn đạt khác có lí giải phù hợp.

Vận dụng kiến thức để viết nhãn giới thiệu một cảng thị lịch sử bằng ba câu, đồng thời biết kiểm chứng thông tin hành chính hiện hành từ nguồn tin cậy.

Nhiệm vụ trên lớp (4 phút): Viết nhãn giới thiệu Hội An bằng đúng ba câu, không gán địa danh hành chính cũ làm thông tin hiện tại.
Nhiệm vụ về nhà: Tìm hiểu một làng nghề, chợ hoặc di tích ở địa phương em (hoặc dùng bài giảng, ví dụ trên học liệu NeoEdu) và trả lời: sản phẩm gì, bán ở đâu, có liên hệ gì với trao đổi hàng hóa thời kì này không; phân biệt điều đã có tư liệu xác nhận và điều chỉ là suy đoán.

Nhãn mẫu tham khảo:

• Hội An là cảng thị quan trọng ở Đàng Trong trong thế kỉ XVII – XVIII, gắn với hoạt động của thương nhân trong và ngoài nước.
• Hoạt động buôn bán và giao lưu tại đây để lại dấu ấn trong đời sống đô thị, không chỉ là giao dịch mua bán đơn lẻ.
• Đây là nhãn lịch sử; nếu nêu địa chỉ hành chính hiện nay, cần đối chiếu nguồn sau sắp xếp năm 2025 chứ không chép tỉnh cũ như thông tin hiện hành.
  Sản phẩm về nhà: Bài viết ngắn (khoảng 5 đến 7 câu) có nêu nguồn tư liệu và phân biệt kết quả với suy luận.