Giáo án Bài 8. Phong trào Tây Sơn

Huy động kiến thức nền về tình hình xã hội cuối thế kỉ XVIII và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu ba nhận định: chính quyền chúa Nguyễn suy yếu; quan lại tham nhũng; ruộng đất bị chiếm, tô thuế và lao dịch nặng nề.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ba hiện tượng này tác động thế nào đến đời sống nông dân? (2) Vì sao nhân dân dễ hưởng ứng một cuộc khởi nghĩa?

Câu trả lời dự kiến: Nông dân bị mất ruộng, phải nộp tô thuế và đi lao dịch nặng nề, mâu thuẫn xã hội gay gắt nên dễ đứng lên khởi nghĩa.
Nhiệm vụ bài học: Theo dõi diễn biến phong trào Tây Sơn từ 1771 đến 1789 và đánh giá vai trò của Nguyễn Huệ–Quang Trung.

Trình bày được diễn biến chính của phong trào Tây Sơn từ 1771 đến 1788 và mối liên hệ giữa các sự kiện.

HS làm việc theo nhóm 4 để hoàn thành Phiếu học tập số 1: đọc SGK, đối chiếu lược đồ phong trào Tây Sơn và điền dòng thời gian.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Năm 1771, nghĩa quân Tây Sơn gồm những ai và tập hợp được những tầng lớp nào? (2) Vì sao sau 1777 Nguyễn Ánh vẫn tiếp tục chống Tây Sơn? (3) Từ Đàng Trong, phong trào tiến ra Bắc như thế nào?

Kết quả dòng thời gian (đáp án): 1771 – Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ khởi nghĩa ở Tây Sơn, tập hợp nhiều tầng lớp; 1777 – lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, Nguyễn Ánh thoát và tiếp tục chống Tây Sơn; 1786 – Nguyễn Huệ tiến ra Bắc, lật đổ chính quyền chúa Trịnh; 1788 – chính quyền Lê sụp đổ; cuối 1788 – Nguyễn Huệ lên ngôi, lấy hiệu Quang Trung, chỉ huy lực lượng tiến ra Bắc.
Kiến thức HS rút ra: Phong trào Tây Sơn bắt đầu từ khởi nghĩa nông dân ở Tây Sơn, mở rộng địa bàn, lật đổ chúa Nguyễn ở Đàng Trong và chúa Trịnh ở Đàng Ngoài.

Giải thích được vì sao chiến thắng 1785 đạt được nhờ kết hợp địa thế với tổ chức quân sự và phân biệt được kết quả đọc từ tư liệu với suy luận.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc tư liệu: quân Xiêm xâm lược theo lời cầu viện của Nguyễn Ánh; tháng 1/1785, Nguyễn Huệ chọn đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, bố trí mai phục thủy–bộ, nhử đối phương vào thế trận và giành thắng lợi lớn.
Quan sát sơ đồ giả định (nhánh rạch, cù lao, bờ cây; chỉ minh hoạ, không dùng để đo khoảng cách) và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Địa thế sông rạch, cù lao, bờ cây giúp quân Tây Sơn những gì? (2) Nếu chỉ có địa thế mà không có người chỉ huy chọn nơi và nhử địch, điều gì có thể xảy ra?

Dự kiến câu trả lời: (1) Địa thế có thể che giấu lực lượng, bố trí mai phục và phối hợp hai bờ. (2) Địa thế không tự đánh bại đối phương; phải có chỉ huy chọn nơi, chuẩn bị lực lượng và nhử quân địch vào khu vực đã chọn.
Kết quả đọc được từ tư liệu: Nguyễn Huệ chọn đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, bố trí mai phục thủy–bộ, giành thắng lợi (tháng 1/1785).
Suy luận: Địa thế tạo điều kiện thuận lợi, còn thắng lợi là kết quả của tổ chức và chỉ huy.
Kiến thức HS rút ra: Thắng lợi Rạch Gầm–Xoài Mút là kết quả của sự kết hợp giữa địa thế, nghệ thuật chỉ huy và sức mạnh của nghĩa quân; đây là chiến thắng chống Xiêm, khác với chiến thắng năm 1789 chống Thanh.

Nêu được thắng lợi năm 1789, nguyên nhân thắng lợi, đóng góp và giới hạn của Quang Trung; nhận xét được có điều kiện.

GV trình bày ngắn: cuối 1788, quân Thanh xâm lược; Quang Trung chỉ huy lực lượng tiến ra Bắc; Tết Kỉ Dậu 1789, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nguyên nhân dẫn đến thắng lợi gồm những yếu tố nào? (2) Ngoài chiến thắng quân sự, Quang Trung có đóng góp gì? (3) Vì sao không nên nói mọi vấn đề đã được giải quyết hoàn toàn trước năm 1792?

Đáp án dự kiến: (1) Lòng yêu nước, sự hưởng ứng của nhân dân, lực lượng chiến đấu và nghệ thuật chỉ huy. (2) Khôi phục sản xuất, khuyến khích học tập, đề cao chữ Nôm. (3) Ông mất năm 1792, nhiều dự định chưa kịp hoàn thành; phong trào mới bước đầu thống nhất đất nước, không nói mọi xung đột nội bộ đã vĩnh viễn chấm dứt.
Kiến thức HS rút ra: Vai trò của Nguyễn Huệ–Quang Trung gắn với sức mạnh của nhân dân; các thành tựu có giới hạn về thời gian và điều kiện.

Củng cố mốc thời gian, liên hệ đúng giữa năm với sự kiện và phân biệt liên hệ đúng–sai.

HS làm theo nhóm các bài 1, 2, 3, 4 và 8 trong phần bài tập của bài học (có thể dùng thẻ ghép hoặc bài tập tương tác trên NeoEdu).
Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1771, 1785, 1786, 1789.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “1771”? A. Đánh bại quân Xiêm tại Rạch Gầm–Xoài Mút; B. Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ; C. Lật đổ chính quyền chúa Trịnh; D. Đánh bại quân Thanh, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. 1771 — Đánh bại quân Xiêm tại Rạch Gầm–Xoài Mút; B. 1786 — Lật đổ chính quyền chúa Trịnh; C. 1785 — Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ; D. 1789 — Đánh bại quân Thanh, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa.
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ (Đ/S): a) 1771: Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ; b) 1785: Lật đổ chính quyền chúa Trịnh; c) 1786: Đánh bại quân Xiêm tại Rạch Gầm–Xoài Mút; d) 1789: Đánh bại quân Thanh, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa. Sửa các ý sai.
Bài 8: Cặp đối tượng–thắng lợi nào đúng? A. Xiêm–1785; Thanh–1789; B. Thanh–1785; Xiêm–1789; C. Xiêm–1771; Thanh–1777; D. Trịnh–1789; Xiêm–1786.

Đáp án:
Bài 1: 1771 – Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ; 1785 – Đánh bại quân Xiêm tại Rạch Gầm–Xoài Mút; 1786 – Lật đổ chính quyền chúa Trịnh; 1789 – Đánh bại quân Thanh, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa.
Bài 2: Đáp án B (1771 gắn với khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ; các lựa chọn còn lại là đối tượng khác).
Bài 3: Đáp án B và D (1786 — Lật đổ chính quyền chúa Trịnh; 1789 — Đánh bại quân Thanh, thắng lợi Ngọc Hồi–Đống Đa).
Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “1785: Đánh bại quân Xiêm tại Rạch Gầm–Xoài Mút”; c) S, sửa thành “1786: Lật đổ chính quyền chúa Trịnh”; d) Đ.
Bài 8: Đáp án A (1785 gắn quân Xiêm và Rạch Gầm–Xoài Mút; 1789 gắn quân Thanh và Ngọc Hồi–Đống Đa).

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn thuyết minh ngắn, nêu đúng kết quả và giới hạn của phong trào, tránh khẳng định mọi vấn đề đã hoàn tất.

Nhiệm vụ: Mỗi nhóm viết thuyết minh ba đoạn cho gian triển lãm “Phong trào Tây Sơn”. Đoạn 1: từ 1771 phong trào nổi lên chống áp bức, lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong và chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Đoạn 2: Nguyễn Huệ–Quang Trung cùng nghĩa quân và nhân dân đánh bại quân Xiêm năm 1785 và quân Thanh năm 1789, bảo vệ độc lập. Đoạn 3: phong trào bước đầu thống nhất và xây dựng đất nước; các việc khôi phục sản xuất, khuyến khích học tập chưa xóa ngay mọi xung đột, nhiều dự định còn dang dở khi ông mất năm 1792.
GV yêu cầu: không dùng cụm từ khẳng định mọi việc đã hoàn tất.

Sản phẩm mẫu tham khảo: Đoạn 1 nêu đúng mốc 1771 và hai lần lật đổ chính quyền cũ; đoạn 2 nêu đúng 1785 (chống Xiêm, Rạch Gầm–Xoài Mút) và 1789 (chống Thanh, Ngọc Hồi–Đống Đa); đoạn 3 nêu đóng góp về thống nhất, xây dựng đất nước và giới hạn sau năm 1792.
Tiêu chí chấm: đúng mốc và sự kiện (0,3 đ); đúng nhân vật và đối tượng xâm lược (0,3 đ); nêu được đóng góp kèm giới hạn (0,3 đ); trình bày rõ, không thêm dữ kiện trái bài (0,1 đ).