Giáo án Bài 7. Khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

Huy động vốn hiểu biết của HS về đời sống nông dân khi thiên tai, mất mùa; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV chiếu câu hỏi: « Khi đê vỡ, mùa màng mất trắng và thuế nặng dồn xuống, người nông dân có thể làm gì để sống sót? » Mỗi HS viết nhanh 2–3 dự đoán vào vở trong 1 phút, sau đó trao đổi với bạn bên cạnh.

Dự kiến HS nêu được: nông dân bỏ làng đi nơi khác (lưu tán); ruộng bỏ hoang nên sản xuất đình đốn; một số người đứng lên phản kháng. Từ đó GV dẫn dắt vào câu hỏi trọng tâm: vì sao khởi nghĩa nông dân nổ ra ở Đàng Ngoài giữa thế kỉ XVIII?

Phân biệt điều kiện tự nhiên với nguyên nhân xã hội; giải thích vì sao không thể quy mọi bất bình chỉ cho thời tiết.

HS đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK, sau đó hoạt động cặp đôi hoàn thành sơ đồ « Nguyên nhân – Hệ quả – Khởi nghĩa » theo hai nhóm: (1) yếu tố thiên tai, mất mùa; (2) nguyên nhân xã hội: quan lại tham nhũng, chi tiêu xa xỉ, thuế và lao dịch nặng, ruộng đất bị lấn chiếm.
Câu hỏi: Vì sao không thể quy mọi bất bình chỉ cho thời tiết? Vì sao nông dân lưu tán và sản xuất đình đốn?

Sơ đồ mẫu:

• Điều kiện tự nhiên: thiên tai, vỡ đê, mất mùa làm đời sống khó khăn hơn.
• Nguyên nhân xã hội (quan trọng): chính quyền Lê–Trịnh khủng hoảng; quan lại tham nhũng; thuế và lao dịch nặng; ruộng đất bị lấn chiếm.
• Hệ quả: nông dân lưu tán, sản xuất đình đốn, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra.
  Kết luận HS rút ra: Thiên tai làm tăng khó khăn, nhưng quan hệ ruộng đất và cách cai trị là nguyên nhân xã hội quan trọng.

Trình bày được thời gian, địa bàn, hoạt động của ba cuộc khởi nghĩa; phân biệt kết quả trực tiếp với ý nghĩa lịch sử.

Học theo nhóm mảnh ghép (3 nhóm chuyên gia): nhóm 1 tìm hiểu Nguyễn Hữu Cầu (1741–1751, từ vùng Đồ Sơn, Vân Đồn mở rộng ra nhiều địa bàn); nhóm 2 tìm hiểu Nguyễn Danh Phương (1740–1751, căn cứ Tam Đảo); nhóm 3 tìm hiểu Hoàng Công Chất (1739–1769, từ Sơn Nam lên Tây Bắc, xây dựng căn cứ ở Điện Biên, gắn bảo vệ vùng biên và giúp dân ổn định đời sống).
Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Sau đó HS ghép nhóm mới, mỗi người chia sẻ cuộc khởi nghĩa mình đã tìm hiểu.
Câu hỏi: Vì sao các cuộc khởi nghĩa không thể gộp thành một khối thống nhất? Thất bại trực tiếp có nghĩa là không có tác động xã hội hay không?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành:

• Nguyễn Hữu Cầu: 1741–1751; địa bàn ban đầu ven biển (Đồ Sơn, Vân Đồn), sau mở rộng ra nhiều nơi.
• Nguyễn Danh Phương: 1740–1751; căn cứ Tam Đảo.
• Hoàng Công Chất: 1739–1769; từ Sơn Nam chuyển lên Tây Bắc, căn cứ ở Điện Biên; sau khi ông mất lực lượng vẫn tiếp tục đến 1769.
  Kết luận: Các cuộc có niên đại, địa bàn và thủ lĩnh riêng, không phải một đội quân thống nhất. Kết quả trực tiếp là bị đàn áp, chưa giành thắng lợi lâu dài; nhưng phong trào vẫn thể hiện ý chí chống áp bức và góp phần làm chính quyền Lê–Trịnh suy yếu.

Củng cố kiến thức về thời gian, địa bàn và nguyên nhân; rèn kĩ năng phân biệt kết quả với ý nghĩa, phát hiện và sửa lỗi trong bài làm.

Phần 1: Trò chơi ghép đôi thẻ (cá nhân, 4 phút). HS ghép thẻ tên nhân vật với mô tả, sau đó trao đổi với bạn.
Phần 2: Cặp đôi làm Phiếu học tập số 2 (6 phút), gồm các bài tập 2, 3, 4 và 8 trong bài học. Sau đó GV chiếu đáp án và HS tự chấm.
Nếu còn thời gian, HS kiểm tra nhanh trên bài tập tương tác NeoEdu.
Câu hỏi: Vì sao mô tả « Khởi nghĩa 1740–1751, căn cứ Tam Đảo » không thể gắn với Nguyễn Hữu Cầu?

Đề và đáp án:

• Bài 1 (ghép đôi): Nguyễn Hữu Cầu – Khởi nghĩa 1741–1751, từ vùng ven biển mở rộng địa bàn; Nguyễn Danh Phương – Khởi nghĩa 1740–1751, căn cứ Tam Đảo; Hoàng Công Chất – Khởi nghĩa 1739–1769, gắn vùng Điện Biên; Nguyên nhân xã hội – Áp bức, gánh nặng và ruộng đất bị lấn chiếm.
• Bài 2: Mô tả phù hợp với Nguyễn Hữu Cầu là B (Khởi nghĩa 1741–1751, từ vùng ven biển mở rộng địa bàn).
• Bài 3: Hai cặp đúng là B và D (Hoàng Công Chất – Khởi nghĩa 1739–1769, gắn vùng Điện Biên; Nguyên nhân xã hội – Áp bức, gánh nặng và ruộng đất bị lấn chiếm).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành Nguyễn Danh Phương: Khởi nghĩa 1740–1751, căn cứ Tam Đảo; c) Sai, sửa thành Hoàng Công Chất: Khởi nghĩa 1739–1769, gắn vùng Điện Biên; d) Đúng.
• Bài 8: Đáp án A (Các cuộc khởi nghĩa bị đàn áp nhưng vẫn làm chính quyền thêm suy yếu).

Vận dụng cách phân biệt nguyên nhân, kết quả và ý nghĩa để đánh giá một bài làm có lỗi và đưa ra nhận xét có điều kiện, đúng nguồn.

Cá nhân đọc phiếu mẫu: « Bạn viết cả ba đều bắt đầu 1741, kết thúc 1751 và vì thất bại nên không có ý nghĩa. » HS sửa hai lỗi về thời gian và đánh giá.
Sau đó HS trả lời câu hỏi: « Có thể giải thích phong trào chỉ bằng một năm hạn hán không? » và viết nhãn hồ sơ cho Hoàng Công Chất (5–7 câu), không ghi như thể đã đi tham quan di tích.

Sản phẩm mẫu:

• Sửa lỗi: Hoàng Công Chất bắt đầu 1739; Nguyễn Danh Phương 1740; Nguyễn Hữu Cầu 1741. Hai cuộc kết thúc 1751, còn Hoàng Công Chất kéo dài đến 1769. Thất bại là kết quả trực tiếp, còn phong trào vẫn thể hiện đấu tranh chống áp bức và góp phần làm chính quyền Lê–Trịnh suy yếu.
• Nhận xét có điều kiện: Thiên tai góp phần làm mất mùa, đói kém nhưng chỉ là một nhóm điều kiện. Cần xét thuế, lao dịch, chiếm ruộng và khủng hoảng cai trị; một năm bất lợi không đủ giải thích nhiều cuộc khởi nghĩa qua nhiều thập niên.
• Nhãn hồ sơ: Hoàng Công Chất, phong trào 1739–1769, từ Sơn Nam lên Tây Bắc, căn cứ ở Điện Biên; đóng góp: đấu tranh chống áp bức, bảo vệ vùng biên, hỗ trợ ổn định đời sống; lực lượng tiếp tục sau khi ông mất. Giới hạn: đây là tổng hợp tư liệu học tập, không phải khảo sát thực địa hay lời kể nhân chứng.