Giáo án Bài 6. Công cuộc khai phá vùng đất phía Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vùng đất phía Nam; xác định câu hỏi cần giải quyết trong bài học.

HS hoàn thành khung KWL theo câu hỏi: “Em biết gì về vùng đất Nam Bộ và Nam Trung Bộ? Em muốn biết điều gì về công cuộc khai phá vùng đất này từ thế kỉ XVI đến XVIII?” GV dẫn vào bài bằng câu hỏi: “Vì sao người Việt từ phía Bắc và miền Trung lại dần vào phía Nam sinh sống?”

Khung KWL của mỗi HS có ít nhất 2 ý ở cột Đã biết và 2 câu hỏi ở cột Muốn biết. Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu quá trình khai phá, vai trò của Nguyễn Hoàng, Nguyễn Hữu Cảnh, cư dân và tổ chức hành chính.

Nêu được mốc Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558 và quá trình cư dân tiếp tục khai phá vào Nam Trung Bộ, Nam Bộ qua nhiều giai đoạn.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục 1 của bài và quan sát lược đồ vùng Nam Trung Bộ, Nam Bộ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Năm 1558 Nguyễn Hoàng được giao nhiệm vụ gì? (2) Sau đó dòng người vào phía Nam diễn ra theo những giai đoạn nào? (3) Vì sao không nên coi Nguyễn Hoàng là người duy nhất làm nên việc khai phá?

Mốc 1558: Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa. Kiến thức HS rút ra: Việc khai phá là quá trình lâu dài, cư dân tiếp tục tiến vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ qua nhiều giai đoạn, gắn với tìm đất và sinh kế; sự kiện 1558 là mốc chính trị quan trọng, không phải điểm khởi đầu duy nhất của việc khai phá.

Giải thích được ý nghĩa của việc Nguyễn Hữu Cảnh kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698; phân biệt bước tổ chức hành chính với việc tạo lập cư dân và đất đai.

HS làm việc theo nhóm 4 em, sử dụng học liệu NeoEdu (phần ví dụ và bài giảng) để tìm thông tin về năm 1698. Nhóm lập sơ đồ tư duy với nhánh: Người thực hiện – Việc làm – Ý nghĩa – Điều cần lưu ý. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Năm 1698 Nguyễn Hữu Cảnh làm gì ở Gia Định? (2) Việc này có phải là lúc bắt đầu có cư dân ở vùng đất này không? Vì sao? (3) Ranh giới phủ cũ có trùng với ranh giới tỉnh, thành hiện nay không?

Năm 1698: Nguyễn Hữu Cảnh kinh lí, lập phủ Gia Định và sắp đặt các đơn vị quản lí; đây là bước quan trọng trong tổ chức hành chính. Kiến thức HS rút ra: Năm 1698 gắn với tổ chức quản lí lãnh thổ, không phải thời điểm tạo ra đất đai hay cư dân từ con số không; ranh giới phủ lịch sử không tự trùng với các tỉnh, thành hiện hành.

Nêu được vai trò của các cộng đồng cư dân, khó khăn tự nhiên và kết quả khai phá (mở rộng sản xuất, tăng dân cư, phát triển làng và đô thị, làm phong phú văn hóa).

HS học theo kĩ thuật mảnh ghép: vòng 1 là nhóm chuyên gia gồm 4 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một nội dung: (a) Cư dân Việt, Chăm, Khmer, Hoa và cộng đồng khác; (b) Điều kiện tự nhiên: ngập nước, mặn, phèn, sông rạch; (c) Cảng thị, buôn bán, giao thương; (d) Kết quả và ý nghĩa văn hóa. Câu hỏi chung: “Nội dung của nhóm em góp phần làm nên công cuộc khai phá như thế nào, và có điều kiện hoặc hạn chế gì?”

Kiến thức HS rút ra: (a) Cộng đồng Việt, Chăm, Khmer, Hoa cùng tham gia lao động và giao lưu; (b) Người khai phá phải thích ứng với ngập nước, mặn, phèn và sông rạch, không phải hành trình chỉ có thuận lợi; (c) Các trung tâm buôn bán, cảng thị phát triển, nối giao thương trong và ngoài nước; (d) Kết quả gồm mở rộng diện tích sản xuất, tăng cư dân, phát triển mạng lưới làng và đô thị, làm phong phú văn hóa.

Củng cố khái niệm và mốc thời gian (1558, 1698); phân biệt đúng các liên hệ, không hiểu mũi tên là quan hệ nguyên nhân; chọn đúng mốc tổ chức hành chính.

HS làm bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu hoặc trên giấy, thực hiện theo nhóm đôi. Các câu hỏi: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Nguyễn Hoàng; Nguyễn Hữu Cảnh; Khai khẩn; Giao lưu cộng đồng. (2) Mô tả nào phù hợp với “Nguyễn Hoàng”? A. Kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698; B. Vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558; C. Biến đổi đất đai phục vụ sản xuất và cư trú; D. Góp phần tạo đời sống văn hóa đa dạng. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Nguyễn Hoàng — Kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698; B. Khai khẩn — Biến đổi đất đai phục vụ sản xuất và cư trú; C. Nguyễn Hữu Cảnh — Vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558; D. Giao lưu cộng đồng — Góp phần tạo đời sống văn hóa đa dạng. (4) Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) Nguyễn Hoàng: Vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558; b) Nguyễn Hữu Cảnh: Biến đổi đất đai phục vụ sản xuất và cư trú; c) Khai khẩn: Kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698; d) Giao lưu cộng đồng: Góp phần tạo đời sống văn hóa đa dạng. (5) Mốc 1698 được hiểu đúng nhất là gì? A. Bước quan trọng trong tổ chức hành chính ở Gia Định; B. Ngày tất cả cư dân bắt đầu xuất hiện ở Nam Bộ; C. Ngày các tỉnh Nam Bộ có ranh giới 2025; D. Mốc chấm dứt mọi giao lưu giữa các cộng đồng.

Đáp án: (1) Nguyễn Hoàng – Vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558; Nguyễn Hữu Cảnh – Kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698; Khai khẩn – Biến đổi đất đai phục vụ sản xuất và cư trú; Giao lưu cộng đồng – Góp phần tạo đời sống văn hóa đa dạng. (2) B. (3) B và D. (4) a Đ; b S (sửa thành: Nguyễn Hữu Cảnh – Kinh lí, tổ chức phủ Gia Định năm 1698); c S (sửa thành: Khai khẩn – Biến đổi đất đai phục vụ sản xuất và cư trú); d Đ. (5) A.

Bài làm đúng các đáp án trên; HS giải thích được vì sao các liên hệ sai (ví dụ: Nguyễn Hoàng không gắn với năm 1698). Kiến thức củng cố: mỗi nhân vật, mốc và khái niệm gắn với đúng nội dung của nó.

Vận dụng kiến thức để phân biệt cư dân, quá trình khai phá và bước tổ chức hành chính; lập đề cương ba ô cho một hồ sơ khai phá địa phương, có nguồn rõ ràng.

Tình huống: Một bảng trưng bày dự định viết rằng trước 1698 vùng Gia Định hoàn toàn không có cư dân, sau một chuyến kinh lí thì mọi cảnh quan và ranh giới tỉnh hiện nay đã hình thành đầy đủ. HS viết lại nội dung trưng bày, phân biệt cư dân, quá trình khai phá và bước tổ chức hành chính. Đề cương ba ô: (1) Ô thời gian – chủ thể; (2) Ô điều kiện – hoạt động; (3) Ô kết quả – giới hạn. HS điền ví dụ về Gia Định và ghi rõ đây là kiến thức từ sách, không phải kết quả khảo sát thực tế.

Nội dung trưng bày đúng gồm: Trước 1698 vùng đất đã có nhiều cộng đồng sinh sống và đã diễn ra hoạt động khai khẩn, giao lưu; năm 1698 gắn với bước tổ chức hành chính của Nguyễn Hữu Cảnh, không phải tạo ra đất đai hoặc cư dân từ con số không; cảnh quan và mạng lưới cư trú biến đổi qua nhiều thế hệ; ranh giới phủ lịch sử không tự trùng các tỉnh, thành hiện hành. Đề cương ba ô: thời gian 1698 – Nguyễn Hữu Cảnh tổ chức phủ Gia Định; điều kiện sông rạch, đất ngập đặt nhu cầu khai khẩn, đào kênh, lập làng; kết quả phát triển đất sản xuất, cư trú và văn hóa đa cộng đồng.