Giáo án Bài 10. Sự hình thành chủ nghĩa đế quốc ở các nước Âu – Mỹ (cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX)

HS huy động hiểu biết về sản xuất tư bản và cạnh tranh, từ đó nêu được vấn đề sẽ tìm hiểu trong bài: sự hình thành chủ nghĩa đế quốc.

GV trình chiếu hình ảnh hoặc mô tả ngắn về một nhà máy lớn cuối thế kỉ XIX và hỏi: “Khi doanh nghiệp cạnh tranh gay gắt, điều gì có thể xảy ra với những doanh nghiệp nhỏ? Vì sao doanh nghiệp lớn lại cần nhiều vốn hơn?” Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Quá trình đó dẫn tới những hình thái kinh tế và quan hệ quốc tế nào?”

• HS nêu được: cạnh tranh làm doanh nghiệp nhỏ bị phá sản hoặc bị sáp nhập; doanh nghiệp lớn cần nhiều vốn để mở rộng sản xuất.
• HS nêu được vấn đề bài học: sự tập trung sản xuất và tư bản dẫn tới tổ chức độc quyền, xuất khẩu tư bản và tranh giành thuộc địa, hình thành chủ nghĩa đế quốc.
• HS ghi tên bài vào vở: “Bài 10. Sự hình thành chủ nghĩa đế quốc ở các nước Âu – Mỹ”.

HS nêu được và giải thích được chuỗi chuyển biến: tiến bộ khoa học kĩ thuật, tập trung sản xuất, tổ chức độc quyền, liên kết tư bản ngân hàng với tư bản công nghiệp, xuất khẩu tư bản và tranh giành thuộc địa.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn, đọc mục “Kiến thức và mối liên hệ” trong sách giáo khoa và phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ 1: Hoàn thành sơ đồ chuỗi nguyên nhân – kết quả: tiến bộ khoa học kĩ thuật → tăng quy mô doanh nghiệp, nhu cầu vốn → cạnh tranh, khủng hoảng → tập trung sản xuất → tổ chức độc quyền → liên kết tư bản ngân hàng và công nghiệp → xuất khẩu tư bản, tranh giành thị trường, nguyên liệu, thuộc địa.
Nhiệm vụ 2: Ghép 4 khái niệm với mô tả phù hợp (Tập trung sản xuất, Xuất khẩu tư bản, Đức sau 1871, Tranh giành thuộc địa) theo phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao cạnh tranh lại dẫn tới tập trung sản xuất?” “Vì sao xuất khẩu tư bản làm quan hệ giữa các nước căng thẳng?”

• Sơ đồ nhóm ghi chuỗi: Tiến bộ khoa học kĩ thuật → Mở rộng quy mô, tăng nhu cầu vốn → Cạnh tranh, khủng hoảng → Tập trung sản xuất → Hình thành tổ chức độc quyền → Liên kết tư bản ngân hàng với tư bản công nghiệp → Xuất khẩu tư bản, tranh giành thị trường, nguyên liệu, thuộc địa → Chủ nghĩa đế quốc.
• Kết quả ghép khái niệm: Tập trung sản xuất – Một cơ sở hình thành tổ chức độc quyền; Xuất khẩu tư bản – Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay; Đức sau 1871 – Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự; Tranh giành thuộc địa – Một nguyên nhân làm quan hệ đế quốc căng thẳng.
• Kiến thức HS rút ra: chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản gắn các chuyển biến trên; không phải nước nào có xí nghiệp lớn cũng có cơ cấu và chính sách giống nhau.

HS trình bày được đặc điểm nổi bật của Anh, Pháp, Đức, Mỹ; giải thích được vì sao phát triển không đều làm quan hệ quốc tế thêm căng thẳng; nhận thức được các nét đặc trưng chỉ là khái quát lịch sử.

Kĩ thuật mảnh ghép gồm hai vòng.
Vòng 1 (nhóm chuyên gia): Mỗi nhóm được giao một nước (Anh, Pháp, Đức, Mỹ), đọc mục “Giải thích, phương pháp và giới hạn” và điền phiếu học tập số 2 (cột: Nước; Đặc điểm nổi bật; Lưu ý về cách hiểu).
Vòng 2 (nhóm mảnh ghép): Mỗi nhóm có một chuyên gia của từng nước; các HS lần lượt trình bày và ghi nội dung của bạn vào phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao Đức sau 1871 phát triển nhanh lại đòi chia lại thuộc địa?” “Vì sao có thể nói ‘Anh thiên về thuộc địa’ là khái quát, không phải nhãn cố định?”
Sau đó HS sử dụng trang bài học số NeoEdu (phần bài giảng và ví dụ) để kiểm tra lại thông tin.

• Bảng phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh (nội dung chuẩn):
• Anh: có hệ thống thuộc địa rộng lớn nhưng vị trí công nghiệp bị các nước vươn lên cạnh tranh; thường được khái quát là thiên về thuộc địa.
• Pháp: nổi bật về hoạt động xuất khẩu tư bản và cho vay; thường được khái quát là thiên về cho vay.
• Đức: thống nhất năm 1871, công nghiệp phát triển nhanh, tăng cường quân sự, đòi chia lại thuộc địa; thường được khái quát là thiên về quân phiệt.
• Mỹ: có tài nguyên, thị trường, dòng lao động và kĩ thuật, nhiều tổ chức độc quyền lớn, tăng ảnh hưởng đối ngoại; thường được khái quát là thiên về các tổ chức độc quyền.
• Kết luận chung HS rút ra: phát triển không đều và tham vọng chia lại thế giới làm quan hệ quốc tế thêm căng thẳng; các nét khái quát chỉ đúng cho thời kì cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, không dùng để gán cho mọi người dân hay mọi chính sách hiện nay.

HS vận dụng các khái niệm đã học để ghép đôi, chọn đáp án đúng, kiểm tra từng liên hệ và phân biệt xuất khẩu hàng hóa với xuất khẩu tư bản.

HS làm việc theo cặp đôi với bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu hoặc bài tập trong phiếu học tập số 3 (phần A).
Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Tập trung sản xuất”? A. Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay; B. Một cơ sở hình thành tổ chức độc quyền; C. Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự; D. Một nguyên nhân làm quan hệ đế quốc căng thẳng.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A. Tập trung sản xuất — Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay; B. Đức sau 1871 — Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự; C. Xuất khẩu tư bản — Một cơ sở hình thành tổ chức độc quyền; D. Tranh giành thuộc địa — Một nguyên nhân làm quan hệ đế quốc căng thẳng).
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ: a) Tập trung sản xuất: Một cơ sở hình thành tổ chức độc quyền; b) Xuất khẩu tư bản: Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự; c) Đức sau 1871: Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay; d) Tranh giành thuộc địa: Một nguyên nhân làm quan hệ đế quốc căng thẳng. Ghi Đ hoặc S và sửa ý sai.

• Bài 1: Tập trung sản xuất – Một cơ sở hình thành tổ chức độc quyền; Xuất khẩu tư bản – Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay; Đức sau 1871 – Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự; Tranh giành thuộc địa – Một nguyên nhân làm quan hệ đế quốc căng thẳng.
• Bài 2: Đáp án B.
• Bài 3: Đáp án B và D.
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Xuất khẩu tư bản: Đưa vốn ra ngoài để đầu tư hoặc cho vay”; c) S, sửa thành “Đức sau 1871: Công nghiệp phát triển nhanh, tăng sức mạnh quân sự”; d) Đ.
• Kiến thức HS rút ra: mỗi khái niệm gắn với đúng mô tả của nó, không hoán đổi mô tả giữa các khái niệm.

HS đọc một ví dụ giả định, phân biệt điều dữ kiện cho biết với suy luận, nêu được điều chưa đủ để kết luận và trình bày nhận xét có điều kiện về chuyển sang chủ nghĩa đế quốc.

HS làm việc theo nhóm 2 hoặc 4 bạn với phiếu học tập số 3 (phần B và C).
Phần B: Đọc ví dụ giả định: “Ba doanh nghiệp lớn chi phối phần lớn cung ứng một mặt hàng và ngân hàng cấp vốn đầu tư ra nước ngoài. Đề không cung cấp thị phần cụ thể hoặc bằng chứng về giá và hành vi thỏa thuận.” Trả lời: Ví dụ giúp nhận biết những chuyển biến nào, và chưa đủ kết luận điều gì?
Phần C: Nhận xét nào đúng về các đặc điểm thường gắn với Anh, Pháp, Đức, Mỹ thời kì này? A. Là khái quát lịch sử, không phải bản chất bất biến của mọi công dân hiện nay; B. Là quy luật áp cho mọi thế kỉ và mọi người; C. Chứng minh mỗi nước chỉ có một ngành kinh tế; D. Cho phép bỏ qua thuộc địa và quan hệ quốc tế.
GV lưu ý HS: không tự đặt phần trăm độc quyền hay giá bán khi đề không cung cấp.

• Phần B (nội dung chuẩn): Quy mô chi phối lớn gợi vấn đề tập trung sản xuất; liên kết với ngân hàng và đưa vốn ra ngoài gợi liên kết tư bản, xuất khẩu tư bản. Chưa có thị phần, cơ chế kiểm soát hay hành vi nên không thể tự kết luận về phần trăm độc quyền hoặc giá bán. Muốn giải thích chuyển sang chủ nghĩa đế quốc còn phải xét toàn bộ bối cảnh kinh tế, chính trị và quan hệ đối ngoại, không chỉ một mẩu tin doanh nghiệp.
• Phần C: Đáp án A.
• Kiến thức HS rút ra: khi đọc dữ kiện cần tách kết quả đã cho, suy luận hợp lí và điều còn thiếu; nhận xét về lịch sử phải đặt trong thời gian và bối cảnh cụ thể.