Giáo án Bài 4. Đông Nam Á từ nửa sau thế kỉ XVI đến giữa thế kỉ XIX

Gợi lại vị trí địa lí của Đông Nam Á trên tuyến hàng hải và xác định nhiệm vụ học tập: phân biệt quá trình thâm nhập với quá trình đô hộ.

GV chiếu bản đồ, chỉ eo Ma-lắc-ca và tuyến hàng hải nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương. HS trả lời câu hỏi: “Vì sao các thương nhân phương Tây muốn đến Đông Nam Á từ thế kỉ XVI? Theo em, buôn bán và chiếm đóng có giống nhau không?”

• Đông Nam Á nằm trên tuyến hàng hải nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, có sản vật và thị trường hấp dẫn thương nhân phương Tây.
• Buôn bán và chiếm đóng khác nhau: một chuyến tàu buôn chưa đồng nghĩa với việc thiết lập thuộc địa ngay.
• Nhiệm vụ của bài: xác định mốc thâm nhập và mốc đô hộ ở từng nơi.

Nêu được mốc Ma-lắc-ca năm 1511 và quá trình thâm nhập của Bồ Đào Nha, Hà Lan, Tây Ban Nha, Anh ở Đông Nam Á; giải thích vì sao quá trình này không đều.

Kĩ thuật mảnh ghép. Lớp chia 4 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm đọc một đoạn về một cường quốc: nhóm 1 Bồ Đào Nha (Ma-lắc-ca năm 1511); nhóm 2 Hà Lan (In-đô-nê-xi-a); nhóm 3 Tây Ban Nha (Phi-líp-pin); nhóm 4 Anh (Miến Điện và bán đảo Mã Lai). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: cường quốc, địa bàn, thời điểm, hình thức thâm nhập (thương mại, truyền giáo, sức ép hay vũ lực) và một câu nhận xét. Sau đó HS ghép thành nhóm mới gồm đủ 4 chuyên gia để báo cáo chéo. Câu hỏi thảo luận: “Eo Ma-lắc-ca có giá trị gì? Vì sao không thể nói mọi chuyến tàu buôn đều đưa đến thuộc địa ngay?”

Phiếu học tập số 1 đã điền:

• Bồ Đào Nha – Ma-lắc-ca – năm 1511 – chiếm cảng chiến lược, mốc sớm của quá trình thâm nhập.
• Hà Lan – In-đô-nê-xi-a (nhiều khu vực) – giành ưu thế dần qua thời gian.
• Tây Ban Nha – Phi-líp-pin – thống trị lãnh thổ.
• Anh – Miến Điện và bán đảo Mã Lai – mở rộng ảnh hưởng.
  Kết luận HS rút ra: Eo Ma-lắc-ca là cửa ngõ nối hai không gian biển lớn nên có giá trị thương mại và chiến lược; quá trình xâm nhập diễn ra không đều, qua nhiều thế kỉ, nên phải xác định mốc riêng cho từng nơi.

Trình bày được tình hình khủng hoảng của nhiều nước Đông Nam Á giữa thế kỉ XIX, chính sách cai trị và nêu được khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô (1825–1830); giải thích được vì sao các lực lượng địa phương có điều kiện và mục tiêu cụ thể.

Kĩ thuật cặp đôi kết hợp hỏi – đáp. HS đọc phần giải thích trong sách giáo khoa và hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các câu hỏi: (1) Nêu hai biểu hiện của khủng hoảng ở nhiều nước Đông Nam Á giữa thế kỉ XIX. (2) Chính sách cai trị có thể trực tiếp hoặc thông qua thế lực bản xứ, gắn với những gì? (3) Nhân dân chịu gánh nặng gì? (4) Khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô diễn ra ở đâu, chống ai, trong thời gian nào? (5) Vì sao không thể gộp mọi lực lượng địa phương thành một nhà nước Đông Nam Á duy nhất?

Phiếu học tập số 2 đã điền:

• Khủng hoảng chính trị, kinh tế và sức ép thực dân gia tăng.
• Chính sách cai trị trực tiếp hoặc gián tiếp, gắn kiểm soát đất đai, nguồn nguyên liệu và thị trường.
• Nhân dân chịu nhiều gánh nặng.
• Khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô ở Gia-va, 1825–1830, chống Hà Lan.
• Các lực lượng địa phương có điều kiện và mục tiêu cụ thể, không phải một nhà nước Đông Nam Á duy nhất.
  Kết luận HS rút ra: Phải tách mốc bắt đầu xâm nhập với mốc hoàn tất đô hộ ở từng nơi; kết quả cuối thế kỉ XIX học ở bài sau, không kéo ngược về giữa thế kỉ XIX.

Vận dụng kiến thức về các đối tượng và mốc thời gian để ghép đúng, chọn đúng và kiểm tra liên hệ, không nhầm mũi tên với quan hệ nguyên nhân.

HS làm việc theo cặp với ba bài tập:
Bài 1 (ghép cặp): Ghép Ma-lắc-ca, In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin, Đi-pô-nê-gô-rô với mô tả phù hợp.
Bài 2 (chọn một đáp án): Mô tả nào phù hợp với “Ma-lắc-ca”? A. Quần đảo có Gia-va, nơi Hà Lan từng mở rộng thống trị; B. Cảng chiến lược bị Bồ Đào Nha chiếm năm 1511; C. Chịu sự thống trị của Tây Ban Nha; D. Lãnh đạo khởi nghĩa Gia-va 1825–1830.
Bài 3 (chọn hai cặp đúng): Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp trong các cặp A, B, C, D.
Bài 4 (kiểm tra liên hệ): a) Ma-lắc-ca: Cảng chiến lược bị Bồ Đào Nha chiếm năm 1511; b) In-đô-nê-xi-a: Chịu sự thống trị của Tây Ban Nha; c) Phi-líp-pin: Quần đảo có Gia-va, nơi Hà Lan từng mở rộng thống trị; d) Đi-pô-nê-gô-rô: Lãnh đạo khởi nghĩa Gia-va 1825–1830. HS đánh dấu Đ hoặc S và sửa ý sai.

Đáp án:
Bài 1: Ma-lắc-ca – Cảng chiến lược bị Bồ Đào Nha chiếm năm 1511; In-đô-nê-xi-a – Quần đảo có Gia-va, nơi Hà Lan từng mở rộng thống trị; Phi-líp-pin – Chịu sự thống trị của Tây Ban Nha; Đi-pô-nê-gô-rô – Lãnh đạo khởi nghĩa Gia-va 1825–1830.
Bài 2: Đáp án B.
Bài 3: Đáp án B và D (Phi-líp-pin – Chịu sự thống trị của Tây Ban Nha; Đi-pô-nê-gô-rô – Lãnh đạo khởi nghĩa Gia-va 1825–1830).
Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “In-đô-nê-xi-a: Quần đảo có Gia-va, nơi Hà Lan từng mở rộng thống trị”; c) S, sửa thành “Phi-líp-pin: Chịu sự thống trị của Tây Ban Nha”; d) Đ.
Kết luận HS rút ra: Mỗi đối tượng gắn đúng với một mô tả; mũi tên trong bài chỉ là sự liên hệ, không phải quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Vận dụng cách đọc và kiểm chứng thông tin để nhận xét có điều kiện về một bản đồ lịch sử, phân biệt thương điếm, vùng ảnh hưởng và thuộc địa.

HS lập phiếu kiểm chứng cho một bản đồ lịch sử về thuộc địa (bản đồ trong sách hoặc bản đồ GV cung cấp) theo mẫu: thời điểm bản đồ, địa bàn, chú giải màu, loại quan hệ thể hiện (thương điếm, vùng ảnh hưởng hay thuộc địa), nguồn và nhận xét có điều kiện. Dòng mẫu đã điền: Gia-va – 1825–1830 – khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô chống Hà Lan (là sự kiện đấu tranh, không phải mốc mọi nước mất độc lập). Câu hỏi: “Nếu bản đồ cho năm 1900, em phải kiểm tra lại điều gì trước khi kết luận?”

Phiếu kiểm chứng đầy đủ gồm: thời điểm, địa bàn, chú giải màu, loại quan hệ thể hiện, nguồn và nhận xét có điều kiện.
Kết luận HS rút ra: Khi đổi sang bản đồ thời điểm khác phải kiểm tra lại từng địa bàn, không giữ nguyên màu sắc và kết luận của thời điểm cũ; mỗi nhận xét phải kèm điều kiện về thời gian và địa bàn.