Giáo án Bài 3. Cách mạng công nghiệp (nửa sau thế kỉ XVIII – giữa thế kỉ XIX)

Gợi nhu cầu tìm hiểu sự chuyển từ lao động thủ công sang sản xuất bằng máy; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa đề giả định: “Xưởng có 10 người làm 100 mét vải mỗi ngày. Sau khi đổi máy, cùng 10 người làm 300 mét mỗi ngày.” HS trả lời ba câu hỏi: (1) Vì sao chủ xưởng muốn đổi máy? (2) Việc đổi máy có thể làm thay đổi những gì trong xưởng và đời sống người lao động? (3) Theo em, sự thay đổi này bắt đầu từ đâu và vì sao?

Câu trả lời dự kiến: (1) Năng suất tăng, sản lượng nhiều hơn trong cùng thời gian. (2) Thay đổi cách làm việc, cần thêm máy móc, có thể thay đổi giờ làm và điều kiện lao động. (3) Có nhiều ý kiến khác nhau về vốn, thị trường, nhu cầu. GV chốt: Cách mạng công nghiệp là bước chuyển từ lao động thủ công sang sản xuất bằng máy, khởi đầu ở Anh từ nửa sau thế kỉ XVIII. Nhiệm vụ của bài: tìm hiểu nguyên nhân, thành tựu và hệ quả của quá trình này.

Giải thích được vì sao Cách mạng công nghiệp khởi đầu ở Anh; nêu được cải tiến trong ngành dệt và đóng góp của Giêm Oát với máy hơi nước.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục I trong SGK và điền Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Nêu các điều kiện giúp Anh khởi đầu Cách mạng công nghiệp. (2) Nêu thoi bay, máy kéo sợi Gien-ni (1764) và máy dệt chạy bằng sức nước (1785) làm thay đổi năng suất như thế nào. (3) Nêu đóng góp của Giêm Oát với máy hơi nước và giải thích vì sao không nên coi ông là người đầu tiên tạo ra mọi dạng máy hơi nước.

Kết quả dự kiến: (1) Anh có vốn, thị trường, nguồn lao động, điều kiện tài nguyên và biến đổi chính trị thuận lợi cho kinh doanh. (2) Thoi bay và máy kéo sợi Gien-ni giúp tăng khả năng kéo sợi so với công cụ thủ công; máy dệt chạy bằng sức nước làm tăng năng suất dệt. (3) Giêm Oát cải tiến máy hơi nước để sử dụng nguồn động lực ít lệ thuộc dòng nước hơn và vận hành hiệu quả hơn. Kiến thức HS rút ra: Anh là nơi khởi đầu nhờ tổng hợp điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị; đóng góp của Giêm Oát là cải tiến có ý nghĩa, không phải phát minh mọi dạng máy.

Sắp xếp được các mốc kĩ thuật theo thời gian; nêu được vai trò của nhà máy, tàu thủy và đường sắt trong việc mở rộng sản xuất và liên kết thị trường.

HS làm việc cặp đôi, truy cập học liệu NeoEdu hoặc đọc mục II trong SGK để xác định các mốc: máy kéo sợi Gien-ni (1764), máy dệt chạy bằng sức nước (1785), tàu thủy chạy bằng hơi nước của Phơn-tơn (1807), đầu máy xe lửa của Xti-phen-xơn (1814). Trả lời: (1) Nhà máy và đường sắt thay đổi sản xuất, vận tải như thế nào? (2) Vì sao có thể nói công nghiệp hóa lan từ Anh sang nhiều nước châu Âu và Bắc Mỹ?

Trục thời gian dự kiến: 1764 – máy kéo sợi Gien-ni; 1785 – máy dệt chạy bằng sức nước; 1807 – tàu thủy chạy bằng hơi nước; 1814 – đầu máy xe lửa. Kết luận HS rút ra: nhà máy tập trung máy móc và lao động; đường sắt và tàu hơi nước rút ngắn thời gian vận chuyển, mở rộng liên kết thị trường. Nhận xét: nhu cầu và cải tiến tiếp nối qua nhiều ngành, không có một máy duy nhất tạo ngay toàn bộ công nghiệp hiện đại; trong thế kỉ XIX, công nghiệp hóa lan sang nhiều nước châu Âu và Bắc Mỹ.

Nêu được các hệ quả kinh tế, xã hội của Cách mạng công nghiệp; phân biệt lợi ích với chi phí xã hội và phân biệt thành tựu kĩ thuật với cách tổ chức sử dụng thành tựu.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục III trong SGK và điền Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê ít nhất ba lợi ích của công nghiệp hóa. (2) Liệt kê các chi phí xã hội: giờ làm dài, điều kiện nguy hiểm, bóc lột phụ nữ và trẻ em, ô nhiễm khi đốt nhiều nhiên liệu hóa thạch. (3) Giải thích vì sao tiến bộ kĩ thuật không tự động giải quyết mọi vấn đề xã hội.

Kết quả dự kiến: Lợi ích: khả năng sản xuất tăng mạnh; đô thị phát triển; tư sản công nghiệp và vô sản trở thành lực lượng xã hội quan trọng; liên kết thị trường mạnh hơn. Chi phí xã hội: công nhân làm giờ dài, điều kiện nguy hiểm; phụ nữ và trẻ em bị bóc lột; ô nhiễm môi trường. Kiến thức HS rút ra: cần phân biệt thành tựu kĩ thuật với cách tổ chức sử dụng; lợi ích không chia đều cho mọi người lao động.

Củng cố khái niệm, các liên hệ và đóng góp của Giêm Oát; phân biệt được liên hệ đúng và sai.

HS làm bài tập 1 đến 4 và bài 8 trong bài học. Đề: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Anh, Máy hơi nước cải tiến, Nhà máy, Đường sắt. (2) Mô tả nào phù hợp với “Anh”? A. Nguồn động lực quan trọng cho sản xuất; B. Nơi cách mạng công nghiệp khởi đầu; C. Tập trung máy móc và lao động; D. Mở rộng liên kết vận tải và thị trường. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Anh — Nguồn động lực quan trọng cho sản xuất; B. Nhà máy — Tập trung máy móc và lao động; C. Máy hơi nước cải tiến — Nơi cách mạng công nghiệp khởi đầu; D. Đường sắt — Mở rộng liên kết vận tải và thị trường. (4) Kiểm tra từng liên hệ: a) Anh: Nơi cách mạng công nghiệp khởi đầu; b) Máy hơi nước cải tiến: Tập trung máy móc và lao động; c) Nhà máy: Nguồn động lực quan trọng cho sản xuất; d) Đường sắt: Mở rộng liên kết vận tải và thị trường. (8) Nhận xét nào đúng về đóng góp của Giêm Oát? A. Cải tiến máy hơi nước, góp phần mở rộng sử dụng động lực hơi nước; B. Phát minh mọi loại máy hơi nước từ con số không; C. Chấm dứt ngay việc bóc lột lao động trẻ em; D. Thay toàn bộ nhà máy bằng sản xuất thủ công.

Đáp án: (1) Anh – Nơi cách mạng công nghiệp khởi đầu; Máy hơi nước cải tiến – Nguồn động lực quan trọng cho sản xuất; Nhà máy – Tập trung máy móc và lao động; Đường sắt – Mở rộng liên kết vận tải và thị trường. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D. (4) a) Đ; b) S, sửa thành “Máy hơi nước cải tiến: Nguồn động lực quan trọng cho sản xuất”; c) S, sửa thành “Nhà máy: Tập trung máy móc và lao động”; d) Đ. Thang chấm: 4 ý đúng được 1 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 0 ý đúng 0 điểm. (8) Đáp án A.

Vận dụng phép tính năng suất; phân biệt kết quả đo được với suy luận chưa đủ căn cứ; nhận xét có điều kiện về đời sống người lao động.

HS làm bài tập 5 và 7 theo ví dụ. Đề: Xưởng giả định có 10 người làm 100 mét vải mỗi ngày; sau đổi máy, cùng 10 người làm 300 mét mỗi ngày. Số giờ và chất lượng được giả định không đổi, chưa có số liệu tiền lương hoặc mức an toàn. (5) Tính mức tăng năng suất bình quân và nêu điều chưa thể suy ra về người lao động. (7) Vì sao nhà máy dùng hơi nước có thể bớt phụ thuộc vị trí sát dòng chảy?

Đáp án bài 5: Trước đổi máy: $100 : 10 = 10$ mét/người/ngày; sau đổi máy: $300 : 10 = 30$ mét/người/ngày. Năng suất bình quân gấp $3$ lần, tăng $20$ mét/người/ngày, tương ứng $200\%$ so với mức cũ. Chưa có số liệu tiền lương, giờ thực tế hay an toàn nên không thể kết luận đời sống công nhân tự động tốt lên gấp 3 lần. Thang chấm: mỗi nội dung 0,3 điểm; trình bày rõ 0,1 điểm. Đáp án bài 7: Bánh xe nước cần nguồn nước chảy có điều kiện phù hợp; máy hơi nước dùng nhiệt để tạo hơi nên không lấy động lực trực tiếp từ dòng chảy; nhà máy vẫn cần nước, nhiên liệu và vận tải, nên bớt phụ thuộc dòng chảy không có nghĩa là không cần tài nguyên hay đặt đâu cũng được. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí giải phù hợp.

Vận dụng kiến thức đã học để đánh giá một quá trình công nghiệp hóa theo nhiều khía cạnh; nêu được chứng cứ cần bổ sung.

HS làm việc nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 3: lập bảng đánh giá công nghiệp hóa gồm ba cột: lợi ích, chi phí xã hội, câu hỏi cần thêm chứng cứ. Nhiệm vụ: nêu ít nhất hai ý cho mỗi cột, không suy diễn khi chưa có dữ liệu.

Gợi ý sản phẩm: Lợi ích: sản lượng cao hơn; vận tải thuận lợi hơn giúp liên kết thị trường. Chi phí xã hội: thời gian làm việc dài, tai nạn lao động, lao động trẻ em và ô nhiễm, không chỉ nhìn vào sản lượng. Câu hỏi cần thêm chứng cứ: ghi chép tiền lương, giờ làm, điều kiện nhà máy và chất lượng môi trường. Thang chấm: mỗi nội dung 0,3 điểm; trình bày rõ 0,1 điểm. Không bịa rằng xưởng giả định đã trả lương cao hơn. Phần chưa hoàn thành trên lớp được HS hoàn thiện ở nhà.