Giáo án Bài 16. Việt Nam dưới thời Nguyễn (nửa đầu thế kỉ XIX)

HS nhớ lại bối cảnh cuối thế kỉ XVIII và xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài học; hình thành nhu cầu tìm hiểu tổ chức nhà nước thời Nguyễn.

GV hiển thị mốc thời gian 1771–1802 (phong trào Tây Sơn đến khi Nguyễn Ánh chiến thắng). HS trả lời câu hỏi: Vì sao sau khi thống nhất, nhà Nguyễn cần xây dựng một bộ máy nhà nước mạnh, tập trung? Năm 1802 có sự kiện gì quan trọng? HS nêu nhiệm vụ học tập: tìm hiểu tổ chức nhà nước, kinh tế – xã hội và văn hóa thời Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX.

Ghi vào vở: Năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn, lập triều Nguyễn, lấy niên hiệu Gia Long, đặt kinh đô ở Phú Xuân (Huế). Nhiệm vụ bài học: tổ chức bộ máy nhà nước, kinh tế – xã hội, văn hóa và cách đọc tư liệu về thời Nguyễn.

HS giải thích được việc củng cố nhà nước quân chủ trung ương tập quyền qua Hoàng Việt luật lệ (1815) và cải cách hành chính Minh Mạng (1831–1832).

Kĩ thuật khăn trải bàn theo nhóm 4 HS. Ô giữa ghi câu hỏi: “Nhà Nguyễn đã củng cố nhà nước trung ương tập quyền bằng những biện pháp nào?” Bốn ô cá nhân gồm: (1) Năm 1802 và việc lập triều Nguyễn; (2) Năm 1815 và Hoàng Việt luật lệ; (3) Cải cách Minh Mạng 1831–1832 và 30 tỉnh, phủ Thừa Thiên; (4) Ý nghĩa và giới hạn của các biện pháp này trong bối cảnh lịch sử. Nhóm sử dụng Phiếu học tập số 1 để ghi kết quả.

Kết quả của nhóm trên khăn trải bàn gồm: 1802 – Nguyễn Ánh lập triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long, đặt kinh đô ở Phú Xuân (Huế). 1815 – Ban hành Hoàng Việt luật lệ, giúp hệ thống pháp luật được quy định thống nhất hơn. 1831–1832 – Cải cách hành chính Minh Mạng, sắp xếp địa phương thành 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên. Kết luận: Nhà nước quân chủ trung ương tập quyền được củng cố; cơ cấu 30 tỉnh là cơ cấu lịch sử của thời Minh Mạng, không phải số đơn vị hành chính hiện nay.

HS trình bày được chính sách khai hoang, tình hình sản xuất và các cuộc nổi dậy tiêu biểu, từ đó giải thích nguyên nhân mâu thuẫn xã hội dưới thời Nguyễn.

Hoạt động cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Các cặp đọc mục kinh tế – xã hội và trả lời câu hỏi: (1) Nhà Nguyễn tổ chức khai hoang, di dân, lập ấp như thế nào? Nguyễn Công Trứ gắn với khai khẩn ở đâu? (2) Nông nghiệp, thủ công, khai mỏ, thương nghiệp có những đặc điểm gì? (3) Vì sao các cuộc nổi dậy Phan Bá Vành (1821–1827), Nông Văn Vân (1833–1835), Cao Bá Quát (1854–1856) bùng nổ? Điền kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Kết quả trên Phiếu học tập số 2 gồm: Khai hoang, di dân, lập ấp được tổ chức; Nguyễn Công Trứ gắn với khai khẩn Tiền Hải và Kim Sơn. Nông nghiệp vẫn chịu mất đất, thiên tai và gánh nặng; thủ công, khai mỏ, thương nghiệp có hoạt động nhưng chịu quy định và hạn chế. Nổi dậy: Phan Bá Vành 1821–1827; Nông Văn Vân 1833–1835; Cao Bá Quát 1854–1856. Kết luận: Bất bình về đất đai, sưu thuế và thiên tai dẫn đến nhiều cuộc nổi dậy, cho thấy mâu thuẫn xã hội sâu sắc.

HS nêu được các thành tựu văn hóa tiêu biểu và giải thích được vì sao thành tựu văn hóa tồn tại cùng mâu thuẫn xã hội.

Trò chơi ghép nhãn theo nhóm: GV phát thẻ ghi tên tác phẩm, tác giả và lĩnh vực (văn học chữ Nôm, tri thức, nghệ thuật). Các nhóm ghép thẻ đúng với lĩnh vực. Câu hỏi thảo luận: Vì sao có thể vừa có nhiều tác phẩm văn hóa vừa có nhiều cuộc nổi dậy? Đánh giá lịch sử cần tách những yếu tố nào?

Nhãn đúng: Văn học – Truyện Kiều (Nguyễn Du, chữ Nôm), thơ Hồ Xuân Hương, thơ Bà Huyện Thanh Quan. Tri thức – Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú), Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức). Nghệ thuật – kiến trúc, nhã nhạc, tranh dân gian. Kết luận: Thành tựu văn hóa và mâu thuẫn xã hội cùng tồn tại; không thể phủ nhận một bên để đánh giá bên kia.

HS củng cố kiến thức về mốc thời gian, sự kiện và nhân vật thời Nguyễn; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ, không nhầm mũi tên với quan hệ nguyên nhân.

Bài tập 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1802; 1815; 1831–1832; Nguyễn Du. Bài tập 2: Mô tả nào phù hợp với “1802”? A. Ban hành Hoàng Việt luật lệ; B. Nguyễn Ánh lập triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long; C. Cải cách hành chính Minh Mạng; D. Tác giả Truyện Kiều, tác phẩm chữ Nôm. Bài tập 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. 1802 – Ban hành Hoàng Việt luật lệ; B. 1831–1832 – Cải cách hành chính Minh Mạng; C. 1815 – Nguyễn Ánh lập triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long; D. Nguyễn Du – Tác giả Truyện Kiều, tác phẩm chữ Nôm. Bài tập 4: Đúng hay sai: a) 1802: Nguyễn Ánh lập triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long; b) 1815: Cải cách hành chính Minh Mạng; c) 1831–1832: Ban hành Hoàng Việt luật lệ; d) Nguyễn Du: Tác giả Truyện Kiều, tác phẩm chữ Nôm.

Bài tập 1: 1802 – Nguyễn Ánh lập triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long; 1815 – Ban hành Hoàng Việt luật lệ; 1831–1832 – Cải cách hành chính Minh Mạng; Nguyễn Du – Tác giả Truyện Kiều, tác phẩm chữ Nôm. Bài tập 2: Đáp án B. Bài tập 3: Đáp án B, D (1831–1832 – Cải cách hành chính Minh Mạng; Nguyễn Du – Tác giả Truyện Kiều, tác phẩm chữ Nôm). Bài tập 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành “1815: Ban hành Hoàng Việt luật lệ”; c) Sai, sửa thành “1831–1832: Cải cách hành chính Minh Mạng”; d) Đúng. Thang chấm bài 4: đúng 4 ý đạt 1 điểm, 3 ý đạt 0,5 điểm, 2 ý đạt 0,25 điểm, 1 ý đạt 0,1 điểm, 0 ý đạt 0 điểm.

HS vận dụng kiến thức để nhận diện cách đọc thiếu căn cứ, đánh giá một tình huống học tập và viết lại kết luận cân bằng, đúng nguồn.

Tình huống học tập: Bản đồ hành chính thời Minh Mạng ghi 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên. Một bạn dùng nó để tra địa chỉ hiện nay; bạn khác cho rằng có khởi nghĩa thì không thể có thành tửu văn hóa. Nhiệm vụ: (1) Chỉ ra hai cách đọc thiếu căn cứ; (2) Viết lại kết luận cân bằng, nêu rõ tổ chức chính trị, sinh kế, mâu thuẫn xã hội và văn hóa được đặt trong thời điểm nào. Có thể thực hiện theo nhóm trong lớp, sau đó hoàn thiện ở nhà.

Hai cách đọc thiếu căn cứ: (1) Dùng bản đồ thời Minh Mạng làm địa giới hiện hành, trong khi bản đồ thể hiện cơ cấu lịch sử sau cải cách 1831–1832; (2) Cho rằng khởi nghĩa làm mất khả năng có thành tựu văn hóa, trong khi các cuộc nổi dậy phản ánh mâu thuẫn nhưng không phủ nhận việc có tác phẩm văn học, công trình nghiên cứu, nghệ thuật. Kết luận cân bằng: Thời Nguyễn có cả tổ chức nhà nước được củng cố, sản xuất gặp nhiều khó khăn, mâu thuẫn xã hội sâu sắc và thành tựu văn hóa; mỗi nhận định cần đặt vào nguồn và thời điểm phù hợp. Khi đọc tư liệu, cần phân biệt kết quả đã xảy ra với suy luận, không lấy một chính sách thay cho kết quả của mọi người.