Giáo án Bài 15. Ấn Độ và Đông Nam Á từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX

HS huy động kiến thức sẵn có về tình hình châu Á cuối thế kỉ XIX và xác định nhiệm vụ tìm hiểu Ấn Độ và Đông Nam Á trong bài học.

GV nêu câu hỏi dẫn dắt: Nửa sau thế kỉ XIX, vì sao phần lớn Đông Nam Á bị thực dân thống trị, trong khi Xiêm vẫn giữ được độc lập tương đối? Ấn Độ dưới ách Anh có những đặc điểm gì? HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó ghi câu hỏi nghiên cứu của bài vào vở.

HS nêu được ý chính: phần lớn Đông Nam Á bị thực dân thống trị; Xiêm giữ được độc lập tương đối. HS xác định hai nhiệm vụ: tìm hiểu chính sách cai trị và phản ứng của nhân dân Ấn Độ; tìm hiểu tình hình các nước Đông Nam Á và sự phối hợp đấu tranh ở Đông Dương.

HS nêu được chính sách cai trị, khai thác của Anh ở Ấn Độ; tác động đối với nông dân; và các phong trào đấu tranh tiêu biểu; từ đó nhận thấy mâu thuẫn dân tộc.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục Ấn Độ trong sách giáo khoa và tư liệu, hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn. Nhiệm vụ gồm bốn ô: (1) Chính sách củng cố chế độ cai trị; (2) Khai thác nguyên liệu, đất đai, nhân công; (3) Tác động đến nông dân; (4) Phong trào đấu tranh. Các câu hỏi gợi ý: Anh dựa vào lực lượng nào để cai trị? Các hạ tầng, hầm mỏ, cảng được xây dựng phục vụ mục đích gì? Vì sao khởi nghĩa Xi-pay 1857–1859 và phong trào 1905–1908 cho thấy mâu thuẫn dân tộc?

Khăn trải bàn của nhóm có nội dung đúng: (1) Anh củng cố cai trị, dựa vào một bộ phận thế lực bản xứ và chia rẽ cộng đồng. (2) Anh khai thác nguyên liệu, đất đai, nhân công; hạ tầng, hầm mỏ, cảng, công nghiệp được xây dựng nhưng phục vụ cơ cấu thuộc địa. (3) Nông dân mất đất, phải nộp thuế nặng và gặp khó khăn sinh kế. (4) Khởi nghĩa Xi-pay 1857–1859 là cuộc khởi nghĩa chống Anh; phong trào dưới ảnh hưởng Đảng Quốc đại, nhất là 1905–1908, thể hiện mâu thuẫn dân tộc. Kết luận ghi trong vở: Không quy trách nhiệm cai trị cho toàn thể người dân Anh, và không coi mọi cộng đồng Ấn Độ có cùng một trải nghiệm.

HS nêu được tình hình các nước Đông Nam Á; nêu đúng các cuộc đấu tranh tiêu biểu ở In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin và Đông Dương; giải thích được sự phối hợp và giới hạn của phong trào đấu tranh.

HS chia thành 4 nhóm, luân phiên qua 4 trạm (kĩ thuật trạm): Trạm 1: In-đô-nê-xi-a (kháng chiến A-chê từ 1873 và nhiều địa phương). Trạm 2: Phi-líp-pin (cải cách của Hô-xê Ri-dan, bạo động của Bô-ni-pha-xi-ô, cách mạng 1896–1898 chống Tây Ban Nha, sau đó chống sự thôn tính của Mỹ). Trạm 3: Đông Dương (Cần vương 1885–1896, Yên Thế 1884–1913 ở Việt Nam; A-cha Xoa 1864–1865, Pu-côm-bô 1866–1867, Xi-vô-tha 1885–1895 ở Cam-pu-chia; Pha-ca-đuốc 1901 và đấu tranh ở cao nguyên Bô-lô-ven đầu XX ở Lào). Trạm 4: Xiêm (giữ được độc lập tương đối) và liên hệ, phối hợp của nhân dân ba nước Đông Dương. Mỗi trạm, HS ghi tóm tắt vào Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: In-đô-nê-xi-a: A-chê từ 1873, kháng chiến chống Hà Lan. Phi-líp-pin: cách mạng 1896–1898 chống Tây Ban Nha, sau đó đối mặt với sự thôn tính của Mỹ. Việt Nam: Cần vương 1885–1896, Yên Thế 1884–1913. Cam-pu-chia: A-cha Xoa 1864–1865, Pu-côm-bô 1866–1867, Xi-vô-tha 1885–1895. Lào: Pha-ca-đuốc 1901, đấu tranh ở Bô-lô-ven đầu XX. Xiêm: giữ được độc lập tương đối. Kết luận: Nhân dân ba nước Đông Dương có liên hệ, phối hợp vì kẻ thù chung và địa bàn gần nhau, nhưng không xóa sự khác biệt của mỗi dân tộc; đấu tranh chưa giành độc lập hoàn toàn trong giai đoạn này.

HS củng cố tên gọi, thời gian và địa bàn của các cuộc đấu tranh; phân biệt đúng sai các liên hệ; vận dụng kiến thức để chọn nhận xét đúng.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để kiểm tra, rồi cả lớp chữa bài. GV có thể sử dụng bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu để kiểm tra nhanh. Bài tập gồm: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Chọn mô tả đúng với Xi-pay 1857–1859. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ. (4) Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S và sửa ý sai. (5) Chọn nhận xét đúng về Phi-líp-pin cuối XIX. HS trao đổi nhanh với bạn về vì sao một số liên hệ dễ nhầm lẫn.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Xi-pay 1857–1859: Cuộc khởi nghĩa chống Anh ở Ấn Độ; A-chê từ 1873: Kháng chiến chống Hà Lan ở In-đô-nê-xi-a; Phi-líp-pin 1896–1898: Cách mạng chống Tây Ban Nha; Pha-ca-đuốc 1901: Phong trào chống Pháp ở Lào.
• Bài 2: Đáp án B (Cuộc khởi nghĩa chống Anh ở Ấn Độ).
• Bài 3: Đáp án B và D (Phi-líp-pin 1896–1898 — Cách mạng chống Tây Ban Nha; Pha-ca-đuốc 1901 — Phong trào chống Pháp ở Lào).
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành A-chê từ 1873: Kháng chiến chống Hà Lan ở In-đô-nê-xi-a; c) S, sửa thành Phi-líp-pin 1896–1898: Cách mạng chống Tây Ban Nha; d) Đ. Lưu ý: mũi tên trong bảng chỉ là sự gắn ghép, không phải quan hệ nhân quả.
• Bài 8: Đáp án A (Thoát ách Tây Ban Nha không đồng nghĩa tránh được ngay sự thôn tính của Mỹ).

HS vận dụng cách đọc dữ kiện để phân biệt kết quả với suy luận và đưa ra nhận xét có điều kiện về tác động của một công trình thuộc địa.

GV đưa tình huống mô hình phân tích (không phải số liệu khảo sát một tuyến cụ thể): Một tuyến đường sắt thuộc địa nối vùng khai thác với cảng. Tuyến tạo thêm việc làm nhưng người lao động chịu điều kiện nặng nhọc; sản vật được đưa ra ngoài phục vụ lợi nhuận chủ đầu tư. Câu hỏi: Có thể lấy riêng sự xuất hiện đường sắt để kết luận chế độ thuộc địa chủ yếu vì lợi ích nhân dân bản xứ không? HS làm việc theo cặp, viết nhận xét ngắn 5–6 dòng vào phiếu, sau đó chia sẻ trước lớp.

Nhận xét đúng gồm các ý: (1) Đường sắt là hạ tầng có tác động thực tế, nhưng phải xem nó nối nơi nào và phục vụ ai. (2) Trong dữ kiện, tuyến nối vùng khai thác với cảng và phục vụ lợi nhuận chủ đầu tư, nên phải phân tích mục đích khai thác cùng điều kiện lao động. (3) Không phủ nhận mọi thay đổi kĩ thuật, nhưng không dùng một công trình để che quan hệ thống trị hoặc khẳng định đời sống mọi người đều tốt lên. Kết luận có điều kiện: Công trình có tác động hai chiều, nhưng mục đích chủ yếu và điều kiện lao động cho thấy lợi ích chính thuộc về chính quyền thực dân và chủ đầu tư.