Giáo án Bài 14. Trung Quốc và Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX

Huy động hiểu biết ban đầu, xác định vấn đề học tập: vì sao cùng chịu sức ép phương Tây, Trung Quốc và Nhật Bản đi theo hai con đường khác nhau.

GV nêu câu hỏi: “Cuối thế kỉ XIX, Trung Quốc và Nhật Bản cùng chịu sức ép của phương Tây nhưng vì sao Nhật Bản tiến hành cải cách còn Trung Quốc đi đến cách mạng?” HS làm việc cá nhân trong 2 phút, ghi dự đoán vào vở theo hai ý: (1) nguyên nhân khác nhau ở đâu; (2) kết quả dự đoán. Sau đó chia sẻ theo cặp (think–pair–share).

Mỗi HS có 2–3 dòng dự đoán ghi trong vở. Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu hoàn cảnh, diễn biến, kết quả và hạn chế của hai tiến trình (Trung Quốc từ 1840, Nhật Bản từ 1868).

Nêu được hoàn cảnh Trung Quốc nửa sau thế kỉ XIX, vai trò của Tôn Trung Sơn, diễn biến mở đầu Cách mạng Tân Hợi và đánh giá kết quả, hạn chế.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 và SGK, trả lời ba câu hỏi: (1) Vì sao Trung Quốc chịu sức ép xâm lược từ Chiến tranh thuốc phiện 1840–1842? Điều đó dẫn đến tình trạng nào của nhà Thanh? (2) Tôn Trung Sơn và lực lượng cách mạng đóng vai trò gì? (3) Khởi nghĩa Vũ Xương 10/10/1911 có ý nghĩa gì; kết quả và hạn chế của Cách mạng Tân Hợi là gì? Lưu ý: Trung Quốc không trở thành thuộc địa duy nhất của một nước.

Sơ đồ tư duy hoặc sơ đồ khối trên giấy A0 theo chuỗi: Sức ép xâm lược và khủng hoảng triều đình → Mâu thuẫn dân tộc phát triển → Tôn Trung Sơn truyền bá mục tiêu dân tộc, dân quyền, dân sinh → Khởi nghĩa Vũ Xương 10/10/1911 → Kết quả: lật đổ quân chủ Mãn Thanh, thiết lập nền cộng hòa, mở đường phát triển tư bản, có ảnh hưởng khu vực; Hạn chế: chưa giải quyết triệt để ruộng đất, quyền lợi nhân dân và sự khống chế đế quốc.

Nêu được nội dung Duy tân Minh Trị từ 1868, giải thích ý nghĩa, hạn chế của Hiến pháp 1889 và xu hướng bành trướng cuối thế kỉ XIX–đầu XX.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, điền bảng ba nhóm cải cách gồm chính trị–kinh tế, quân sự–giáo dục, và ý nghĩa–giới hạn. Sau đó trả lời: (1) Vì sao Nhật Bản tiến hành Duy tân Minh Trị từ 1868? (2) Hiến pháp 1889 có điểm gì hạn chế? (3) Vì sao cần tách thành tựu trong nước khỏi tác hại của chính sách bành trướng? Nêu các tiêu biểu: chiến tranh Trung–Nhật 1894–1895, Nga–Nhật 1904–1905.

Bảng hoàn chỉnh trong Phiếu học tập số 2: Chính trị: tăng quyền lực trung ương, xóa cát cứ; Kinh tế: thống nhất thị trường, tiền tệ, thúc đẩy kinh doanh và giao thông; Quân sự: tổ chức theo mô hình hiện đại; Giáo dục: chú trọng học tập, khoa học, kĩ thuật, du học. Ý nghĩa: giữ độc lập, phát triển tư bản chủ nghĩa; Giới hạn: Hiến pháp 1889 dành quyền lực lớn cho Thiên hoàng, chưa phải bình đẳng chính trị hoàn chỉnh; cuối XIX–đầu XX Nhật tiến hành chiến tranh, mở rộng ảnh hưởng ra ngoài.

Củng cố mốc thời gian, nhân vật, sự kiện; phân biệt liên hệ đúng–sai; vận dụng so sánh để đánh giá nhận định tuyệt đối.

Phần A (cá nhân, trò chơi “Ai nhanh hơn” trên học liệu NeoEdu hoặc phiếu in): (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1868 – Bắt đầu Duy tân Minh Trị; 1889 – Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị; 1911 – Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi; Tôn Trung Sơn – Nhà cách mạng tiêu biểu của Trung Quốc. (2) Mô tả nào phù hợp với “1868”? A. Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị; B. Bắt đầu Duy tân Minh Trị; C. Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi; D. Nhà cách mạng tiêu biểu của Trung Quốc. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. 1868 — Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị; B. 1911 — Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi; C. 1889 — Bắt đầu Duy tân Minh Trị; D. Tôn Trung Sơn — Nhà cách mạng tiêu biểu của Trung Quốc. (4) Kiểm tra đúng/sai: a) 1868: Bắt đầu Duy tân Minh Trị; b) 1889: Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi; c) 1911: Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị; d) Tôn Trung Sơn: Nhà cách mạng tiêu biểu của Trung Quốc. Phần B (nhóm, tự luận): (5) Bảng so sánh tự viết: Nhật cải cách từ 1868 trong nhiều lĩnh vực; Trung Quốc cách mạng 1911 lật đổ triều Thanh. Nhận định: “Cứ có cải cách hoặc cộng hòa thì đã giải quyết mọi vấn đề và không nước nào còn xâm lược nước khác.” Đối chiếu kết quả và giới hạn của hai tiến trình để đánh giá nhận định này. (6) Vì sao chỉ nhập máy móc chưa đủ mô tả Duy tân Minh Trị? (7) Điểm nào đúng khi so sánh? A. Minh Trị là quá trình cải cách rộng; Tân Hợi lật đổ quân chủ Thanh, cả hai có giới hạn lịch sử; B. Cả hai cùng diễn ra 1868; C. Tân Hợi giải quyết hoàn toàn mọi ruộng đất; D. Duy tân Minh Trị chỉ thay sách giáo khoa.

Đáp án phần A: (1) 1868 – Bắt đầu Duy tân Minh Trị; 1889 – Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị; 1911 – Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi; Tôn Trung Sơn – Nhà cách mạng tiêu biểu của Trung Quốc. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B, D. (4) a) Đ; b) S (sửa: 1889: Nhật Bản ban hành Hiến pháp thời Minh Trị); c) S (sửa: 1911: Khởi nghĩa Vũ Xương, Cách mạng Tân Hợi); d) Đ. Chấm theo thang 0/0,1/0,25/0,5/1 ứng với 0/1/2/3/4 ý đúng. Đáp án phần B: (5) Nhận định sai vì cải cách và cộng hòa chỉ là bước chuyển, không giải quyết mọi vấn đề; Duy tân Minh Trị không tự tạo dân chủ bình đẳng hoàn chỉnh, Nhật về sau còn bành trướng; Tân Hợi chưa giải quyết triệt để ruộng đất và sự khống chế bên ngoài. (6) Cải cách còn thay đổi tổ chức chính quyền, thống nhất thị trường và tiền tệ, tổ chức lại quân đội và giáo dục; quyền lực vẫn tập trung ở Thiên hoàng nên không thể mô tả bằng máy móc. (7) Đáp án A (1868 và 1911 là các mốc khác nhau; mỗi tiến trình tác động nhiều mặt nhưng không giải quyết mọi mâu thuẫn).

Vận dụng cách đọc dữ kiện, phân biệt kết quả với suy luận để đưa ra nhận xét có điều kiện về con đường hiện đại hóa và cách mạng.

Mỗi cặp HS đọc lại dữ kiện bài học, hoàn thành phiếu nhanh gồm ba mục: (a) một kết quả đã có căn cứ trong bài về Nhật Bản và một về Trung Quốc; (b) một suy luận cần thận trọng; (c) một nhận xét có điều kiện: “Nếu … thì … nhưng còn phụ thuộc vào …”. Ví dụ điều kiện: đất nước có đồng thời cải cách kinh tế–giáo dục và bảo đảm quyền lợi nhân dân, độc lập thật sự thì mới phát triển bền vững.

Phiếu nhanh gồm: kết quả (Minh Trị: thống nhất thị trường và tiền tệ, giữ độc lập; Tân Hợi: lật đổ quân chủ, thiết lập cộng hòa); suy luận cần kiểm chứng (ví dụ: “cải cách đủ để không còn xâm lược” là chưa có căn cứ); nhận xét có điều kiện (ví dụ: “Cải cách chỉ mang lại phát triển bền vững khi đi kèm công bằng xã hội và độc lập thực sự”).