Giáo án Bài 13. Sự phát triển của khoa học, kĩ thuật, văn học, nghệ thuật trong các thế kỉ XVIII – XIX

Huy động kiến thức nền, tạo tò mò và xác định nhiệm vụ học tập: phân biệt thời điểm công bố với thế kỉ và hiểu rằng tri thức có thể ảnh hưởng qua nhiều thế kỉ.

HS quan sát dòng thời gian GV trình chiếu và trả lời cặp đôi ba câu hỏi:

• Năm 1687 thuộc thế kỉ nào? Vì sao?
• Năm 1859 và 1862 thuộc thế kỉ nào?
• Theo em, một phát minh hay tác phẩm công bố năm 1687 có chỉ ảnh hưởng trong năm đó không?
  Sau đó GV nêu câu hỏi trọng tâm của bài: Khoa học, kĩ thuật, văn học, nghệ thuật thế kỉ XVIII–XIX phát triển như thế nào và tác động ra sao đến đời sống?

• 1687 thuộc thế kỉ XVII (thế kỉ XVII gồm các năm 1601–1700); 1859 và 1862 thuộc thế kỉ XIX.
• Ảnh hưởng của một tri thức có thể kéo dài sang các thế kỉ sau, khác với thời điểm công bố.
• HS ghi câu hỏi trọng tâm của bài vào vở.

Nêu được thành tựu tiêu biểu của Niu-tơn, Lô-mô-nô-xốp, Đác-uyn và phân biệt được thành tựu khoa học với kĩ thuật ứng dụng.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật mảnh ghép: mỗi thành viên nghiên cứu một nội dung trong SGK (Niu-tơn và Principia 1687; Lô-mô-nô-xốp và nghiên cứu vật lí, hóa học thế kỉ XVIII; Đác-uyn và Nguồn gốc các loài 1859), điền vào Phiếu học tập số 1. Sau đó các thành viên quay về nhóm gốc để chia sẻ.
Câu hỏi chính:

• Mỗi nhà khoa học đóng góp gì và công bố năm nào?
• Phát hiện nào là quy luật khoa học, phát minh nào là ứng dụng kĩ thuật?
• Vì sao cần phân biệt bảo toàn khối lượng với bảo toàn năng lượng và không gán mọi định luật cho một người?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, kết quả chính:

• Niu-tơn: công bố Principia năm 1687 (thế kỉ XVII), nền tảng có ảnh hưởng về sau.
• Lô-mô-nô-xốp: có đóng góp trong nghiên cứu vật lí, hóa học thế kỉ XVIII.
• Đác-uyn: công bố Nguồn gốc các loài năm 1859, trình bày tiến hóa bằng chọn lọc tự nhiên (thế kỉ XIX).
• Kết luận HS rút ra: Khoa học tìm hiểu, giải thích quy luật bằng quan sát, lập luận và kiểm chứng; các định luật phải gắn đúng với từng nhà khoa học và nội dung cụ thể.

Nêu được các lĩnh vực kĩ thuật mới và ví dụ ứng dụng tiêu biểu; giải thích được vai trò của kĩ thuật ứng dụng trong sản xuất và đời sống.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật trạm học tập với 3 trạm, mỗi trạm 6 phút:

• Trạm 1: Luyện kim, máy công cụ, động lực, điện.
• Trạm 2: Giao thông, tàu hơi nước của Phơn-tơn (mốc 1807).
• Trạm 3: Nông nghiệp có thêm máy móc và phương pháp canh tác.
  Tại mỗi trạm, HS trả lời câu hỏi và ghi vào Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: Kĩ thuật này làm thay đổi khâu nào của sản xuất hay đời sống? Ví dụ nào minh họa? Có phải mọi phương tiện cũ đều biến mất ngay không?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, kết quả chính:

• Kĩ thuật mới trong luyện kim, máy công cụ, động lực, điện và giao thông làm thay đổi sản xuất và đời sống.
• Tàu hơi nước của Phơn-tơn gắn mốc 1807 là ví dụ về ứng dụng trong vận tải; không có nghĩa là mọi loại thuyền trước đó biến mất ngay.
• Nông nghiệp có thêm máy móc và phương pháp canh tác mới.
• HS rút ra: Kĩ thuật ứng dụng là dùng tri thức để tạo, cải tiến công cụ và phương tiện; nó khác với việc phát hiện quy luật khoa học.

Nêu được các tác giả, tác phẩm, tác phẩm tiêu biểu và giải thích vai trò của văn học, nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực và khơi gợi trách nhiệm xã hội.

HS làm việc cặp đôi, sử dụng SGK và học liệu NeoEdu, trả lời các câu hỏi:

• Kể tên tác phẩm văn học và tác giả tiêu biểu, nội dung phản ánh của Huy-gô (Những người khốn khổ, 1862), Ban-dắc (Tấn trò đời), Tôn-xtôi (Chiến tranh và hòa bình).
• Kể tên nhạc sĩ, họa sĩ tiêu biểu (Mô-da, Bét-thô-ven, Sô-panh; Đơ-la-croa, Van Gốc, Lê-vi-tan).
• Tác động của văn học, nghệ thuật ngoài số lượng máy móc hay sản lượng là gì?

• Huy-gô: Những người khốn khổ (xuất bản 1862), phản ánh bất công và lòng nhân ái.
• Ban-dắc: Tấn trò đời; Tôn-xtôi: Chiến tranh và hòa bình.
• Âm nhạc: Mô-da, Bét-thô-ven, Sô-panh; hội họa: Đơ-la-croa, Van Gốc, Lê-vi-tan.
• Kết luận HS rút ra: Văn học, nghệ thuật phản ánh hiện thực, phẩm giá và khát vọng tự do; tác động của chúng mở rộng cảm nhận, phê phán bất công và khơi gợi trách nhiệm xã hội.

Vận dụng cách xác định thế kỉ, phân biệt thành tựu khoa học với kĩ thuật ứng dụng và chỉnh sửa được nhận định sai.

HS làm bài tập 1 đến 4 (ghép đối tượng, chọn đáp án, chọn cặp đúng, kiểm tra từng liên hệ) trên giấy hoặc trên học liệu NeoEdu. Sau đó HS làm bài tập tình huống: Một bạn viết "Bảng học tập tự viết đặt 1687 ở thế kỉ XVIII vì Niu-tơn sống đến 1727, rồi gọi mọi tác phẩm phản ánh nghèo khổ là báo cáo thống kê lịch sử có số liệu chính xác". HS chỉ ra lỗi và sửa lại.

Đề và đáp án:

• Bài 1: 1687 – Niu-tơn công bố Principia, nền tảng có ảnh hưởng về sau; 1859 – Đác-uyn công bố Nguồn gốc các loài; 1862 – Huy-gô xuất bản Những người khốn khổ; Kĩ thuật ứng dụng – Dùng tri thức để tạo, cải tiến công cụ và phương tiện.
• Bài 2: Đáp án B (Niu-tơn công bố Principia, nền tảng có ảnh hưởng về sau).
• Bài 3: Đáp án B và D (1862 – Huy-gô; Kĩ thuật ứng dụng).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành 1859: Đác-uyn công bố Nguồn gốc các loài; c) Sai, sửa thành 1862: Huy-gô xuất bản Những người khốn khổ; d) Đúng.
• Bài tình huống: 1687 thuộc thế kỉ XVII vì năm công bố nằm trong 1601–1700; năm mất của Niu-tơn (1727) không quyết định thế kỉ của tác phẩm. Tác phẩm văn học không thay thế số liệu thống kê khi khẳng định mức nghèo khổ; cần nguồn thống kê phù hợp.

Đọc dữ kiện, phân biệt kết quả với suy luận và viết nhận xét có điều kiện về một thành tựu khoa học, kĩ thuật hoặc văn học thế kỉ XVIII–XIX.

GV đưa ra tình huống: Một bài viết trên mạng khẳng định "Tàu hơi nước năm 1807 đã khiến mọi loại thuyền trên thế giới biến mất trong một năm" và "Tiểu thuyết Những người khốn khổ chứng minh tỉ lệ người nghèo ở Pháp năm 1862 là 90%". HS viết 3–4 câu nhận xét: câu nào là kết quả đã được dữ kiện hỗ trợ, câu nào là suy luận; nhận xét đúng hay sai và cần nguồn gì để kiểm chứng.

Nhận xét mẫu của HS:

• Phát biểu 1 là suy luận quá mức: tàu hơi nước (1807) là ví dụ về ứng dụng động lực trong vận tải, không chứng minh mọi thuyền trước đó biến mất.
• Phát biểu 2 sai về cách dùng nguồn: tiểu thuyết phản ánh bất công và lòng nhân ái, không thay thế số liệu thống kê; cần nguồn thống kê phù hợp để kiểm chứng tỉ lệ nghèo.
• Nhận xét có điều kiện: Có thể dùng tác phẩm văn học để hiểu cách nhìn và trải nghiệm của thời đại; muốn kết luận về số liệu cần đối chiếu nguồn thống kê đáng tin cậy.