Giáo án Bài 17. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược từ năm 1858 đến năm 1884

Huy động kiến thức nền, tạo tình huống có vấn đề để HS xác định nhiệm vụ tìm hiểu quá trình Pháp xâm lược Việt Nam từ 1858 đến 1884.

GV chiếu dòng thời gian gồm bốn mốc: 1858, 1862, 1873, 1884, chưa ghi sự kiện. GV đặt câu hỏi: 'Vì sao từ một trận đánh ở Đà Nẵng năm 1858, đến năm 1884 nước ta đã phải kí hiệp ước áp đặt chế độ bảo hộ?' HS dự đoán nguyên nhân và đoán sự kiện tương ứng với từng mốc.

Danh sách 2–3 dự đoán của HS về nguyên nhân Pháp xâm lược (thị trường, nguyên liệu, vị trí chiến lược; cớ bảo vệ Công giáo chỉ là một cớ, không phải toàn bộ mục đích). Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm diễn biến từ Nam Kì đến Bắc Kì, các hiệp ước và trào lưu cải cách.

HS trình bày được diễn biến kháng chiến ở Nam Kì và giải thích được vì sao hòa ước 1862 không đồng nghĩa với việc nhân dân ngừng chống xâm lược.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Nội dung chính: liên quân Pháp–Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng ngày 1/9/1858; quân dân dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương kháng cự làm thất bại ý đồ thắng nhanh; Pháp chuyển đánh Gia Định (1859), tấn công Đại đồn Chí Hòa (1861); Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kì và Côn Lôn; năm 1867 Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây; Trương Định ở Gò Công và Nguyễn Trung Trực với chiến công Nhật Tảo (1861) tiếp tục kháng chiến. Câu hỏi thảo luận: 'Vì sao Pháp không thắng nhanh được ở Đà Nẵng?' và 'Vì sao việc triều đình kí Hiệp ước Nhâm Tuất không có nghĩa là nhân dân ngừng kháng chiến?'

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: dòng thời gian 1858–1867 với 5 mốc; hai nhân vật tiêu biểu (Trương Định gắn với Gò Công, Nguyễn Trung Trực gắn với Nhật Tảo 1861); kết luận: Pháp không thắng nhanh vì quân dân ta kháng cự quyết liệt ngay từ Đà Nẵng; hòa ước 1862 là quyết định của triều đình, còn kháng chiến của nhân dân vẫn tiếp diễn.

HS trình bày được diễn biến xâm lược Bắc Kì từ 1873 đến 1884 và phân biệt được thắng lợi chiến thuật với kết quả chiến lược của quá trình xâm lược.

HS làm việc theo cặp đôi, sử dụng Phiếu học tập số 2 và học liệu số NeoEdu (bài giảng và bài tập tương tác của bài 17) để lập sơ đồ mũi tên trình tự. Nội dung: Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất (1873), Nguyễn Tri Phương chỉ huy bảo vệ Hà Nội, chiến thắng Cầu Giấy 1873 giết Gác-ni-ê; Hiệp ước Giáp Tuất (1874) thừa nhận chủ quyền Pháp ở sáu tỉnh Nam Kì; năm 1882 Pháp đánh Hà Nội lần nữa, Hoàng Diệu tuẫn tiết; Cầu Giấy 1883 tiêu diệt Ri-vi-e nhưng không chặn được quá trình xâm lược; Pháp đánh Thuận An, ép Hiệp ước Hác-măng (1883) và Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), áp đặt chế độ bảo hộ ở Bắc Kì, Trung Kì, bên cạnh Nam Kì thuộc địa. Câu hỏi thảo luận: 'Vì sao chiến thắng Cầu Giấy 1883 vẫn không chặn được quá trình xâm lược?'

Sơ đồ mũi tên trình tự gồm các mốc 1873 → 1874 → 1882 → 1883 → 1884. Kết luận của cặp đôi: chiến thắng Cầu Giấy là thắng lợi chiến đấu cụ thể (thắng lợi chiến thuật), nhưng không đổi được kết quả chính trị của cả quá trình; Hiệp ước Pa-tơ-nốt 1884 áp đặt chế độ bảo hộ ở Bắc Kì và Trung Kì. HS nêu được: không dùng một hòa ước để xóa vai trò người kháng chiến, cũng không lấy một trận thắng làm bằng chứng độc lập đã được giữ hoàn toàn.

HS nêu được nội dung đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ và Nguyễn Lộ Trạch, giải thích vì sao các đề nghị chưa được thực hiện rộng rãi.

HS làm việc nhóm đôi, đọc Phiếu học tập số 3. Nội dung: trước khủng hoảng và nguy cơ mất nước, một số quan lại, sĩ phu đề nghị chấn hưng đất nước. Nguyễn Trường Tộ đề xuất nhiều mặt từ kinh tế, tài chính, giáo dục đến quân sự và ngoại giao (1863–1871); Nguyễn Lộ Trạch nêu yêu cầu chấn hưng dân khí, mở mang dân trí, bảo vệ đất nước qua bản Thời vụ sách (1877, 1882). Câu hỏi: 'Vì sao tư tưởng đổi mới có ý nghĩa nhận thức nhưng chưa thành chương trình được thực hiện rộng?'

Phiếu học tập số 3 gồm: nội dung đề nghị của Nguyễn Trường Tộ (kinh tế, tài chính, giáo dục, quân sự, ngoại giao); nội dung đề nghị của Nguyễn Lộ Trạch (chấn hưng dân khí, mở mang dân trí, bảo vệ đất nước); hai nguyên nhân giới hạn: điều kiện kinh tế–xã hội, nguồn lực, tổ chức và trở ngại bảo thủ. Kết luận: phân tích thất bại cần xem cả mục tiêu, tính khả thi và hoàn cảnh chiến tranh.

Củng cố mốc thời gian, sự kiện và nhân vật; rèn kĩ năng phân biệt liên hệ đúng và sai, không hiểu mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

GV tổ chức trò chơi 'Ghép thẻ nhanh' theo nhóm 4 với các bài tập sau: (1) Ghép mỗi mốc với mô tả: 1858 – Liên quân tấn công Đà Nẵng; 1862 – Hiệp ước Nhâm Tuất; 1873 – Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất; 1884 – Hiệp ước Pa-tơ-nốt, áp đặt chế độ bảo hộ. (2) Mô tả nào phù hợp với '1858'? A. Hiệp ước Nhâm Tuất; B. Liên quân tấn công Đà Nẵng; C. Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất; D. Hiệp ước Pa-tơ-nốt, áp đặt chế độ bảo hộ. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. 1858 – Hiệp ước Nhâm Tuất; B. 1873 – Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất; C. 1862 – Liên quân tấn công Đà Nẵng; D. 1884 – Hiệp ước Pa-tơ-nốt, áp đặt chế độ bảo hộ. (4) Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) 1858: Liên quân tấn công Đà Nẵng; b) 1862: Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất; c) 1873: Hiệp ước Nhâm Tuất; d) 1884: Hiệp ước Pa-tơ-nốt, áp đặt chế độ bảo hộ. (5) Cặp nhân vật–sự kiện nào đúng? A. Nguyễn Tri Phương – Hà Nội 1873; Hoàng Diệu – Hà Nội 1882; B. Hoàng Diệu – Đà Nẵng 1858; Nguyễn Tri Phương – Hà Nội 1882; C. Nguyễn Trường Tộ – chỉ huy quân Pháp ở Cầu Giấy; D. Trương Định – kí Pa-tơ-nốt 1884.

Đáp án: (1) 1858 – Liên quân tấn công Đà Nẵng; 1862 – Hiệp ước Nhâm Tuất; 1873 – Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất; 1884 – Hiệp ước Pa-tơ-nốt, áp đặt chế độ bảo hộ. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B, D. (4) a Đ; b S, sửa thành '1862: Hiệp ước Nhâm Tuất'; c S, sửa thành '1873: Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất'; d Đ. (5) Đáp án A. Điểm mỗi nhóm được tính theo số ý đúng.

HS vận dụng kiến thức để phân biệt kết quả với suy luận, giải thích vì sao hai suy luận đưa ra không đúng và nêu nhận xét có điều kiện.

GV đưa bốn thẻ học tập: thẻ A – triều đình kí Nhâm Tuất 1862; thẻ B – Trương Định tiếp tục lãnh đạo kháng chiến; thẻ C – chiến thắng Cầu Giấy 1873; thẻ D – Hiệp ước Giáp Tuất 1874. Nhiệm vụ: 'Có bạn viết: hòa ước chứng minh toàn dân chấp nhận, và một trận thắng chứng minh không còn nguy cơ mất nước. Em hãy giải thích vì sao hai suy luận đó không đúng.' HS làm cá nhân, sau đó chia sẻ theo cặp đôi.

Câu trả lời mẫu: A và B cùng tồn tại; quyết định của triều đình không đại diện cho mọi hành động của nhân dân, kháng chiến vẫn tiếp diễn. C là thắng lợi chiến đấu cụ thể; D cho thấy kết quả chính trị của cả quá trình không thể suy từ riêng một trận. Cần phân biệt lực lượng, thời điểm, quy mô và loại kết quả, không quy mọi người cùng thái độ hoặc gọi một trận thắng là đã kết thúc xâm lược.