Giáo án Giải thích thuật ngữ phần Lịch sử

Xác định vấn đề của bài: cùng một danh xưng hoặc một tên gọi có thể bị hiểu sai nếu không đặt trong ngữ cảnh, từ đó nhận ra nhiệm vụ tra cứu và giải thích thuật ngữ theo ngữ cảnh.

GV nêu hai nhận định và yêu cầu HS cho biết đúng hay sai, nêu lí do ngắn gọn:

• Nhận định 1: “Nước nào còn vua thì nhất định là chuyên chế.”
• Nhận định 2: “Bôn-sê-vích nghĩa là toàn bộ người dân Nga.”
  GV dẫn dắt: “Muốn trả lời đúng, ta phải tra cứu đúng mục và giải thích theo ngữ cảnh. Hôm nay chúng ta làm việc đó với các thuật ngữ trong bài.”

• Nhận định 1 sai: còn vua chưa đủ để kết luận chuyên chế; cần xét quyền lực của vua có bị hiến pháp và cơ quan đại diện giới hạn hay không (quân chủ lập hiến vẫn có vua).
• Nhận định 2 sai: Bôn-sê-vích là một phái trong Đảng Công nhân xã hội dân chủ Nga do Lê-nin lãnh đạo; tên gọi gắn với vị thế đa số năm 1903, không có nghĩa toàn bộ cư dân Nga.
• Vấn đề rút ra: thuật ngữ phải được hiểu theo ngữ cảnh, không tuyệt đối hoá.

Tra cứu đúng các mục về quan hệ cai trị và chế độ chính trị; giải thích được nghĩa theo ngữ cảnh; nêu được điểm cần tránh khi đồng nhất các khái niệm.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets) bằng cách tra cứu bảng “Toàn bộ mục tra và lời giải thích nguyên gốc” trong sách, với bốn mục: Bảo hộ (chế độ), Chủ quyền, Chuyên chính, Duy tân.
Mỗi nhóm trả lời: (1) Nghĩa của mục theo ngữ cảnh là gì? (2) Điều gì không được đồng nhất với mục này?
GV có thể trình chiếu trang bài học NeoEdu để nhóm đối chiếu ví dụ tương tác.

Kết quả Phiếu học tập số 1 dự kiến:

• Bảo hộ (chế độ): hình thức phụ thuộc thực dân; chính quyền bản xứ có thể còn tồn tại nhưng nhiều quyền quyết định bị nước thực dân khống chế. Không đồng nhất với độc lập hoàn toàn.
• Chủ quyền: quyền tối cao của quốc gia trong lãnh thổ và sự độc lập trong quan hệ đối ngoại, gắn với nghĩa vụ pháp luật. Không đồng nhất với mọi loại quyền trên biển.
• Chuyên chính: quyền lực nhà nước do một lực lượng, giai cấp nắm giữ, dùng để thực hiện đường lối và trấn áp chống đối; trong bài, chính quyền Gia-cô-banh ở Pháp là một ví dụ.
• Duy tân: phong trào hoặc chủ trương thay đổi những ràng buộc cũ, cải tổ đời sống và tổ chức quốc gia trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Không chỉ là một phong trào cố định về hình thức.
  Kết luận nhóm: Quan hệ cai trị (bảo hộ, chủ quyền) khác với chế độ chính trị (chuyên chính).

Tra cứu đúng các mục về tổ chức kinh tế và tư bản; phân biệt được các-ten với xanh-đi-ca, tư bản tài chính, xuất khẩu tư bản với xuất khẩu hàng hoá.

Cặp đôi làm việc với Phiếu học tập số 2: ghép từng khái niệm (Các-ten, Độc quyền, Tư bản công nghiệp, Tư bản ngân hàng, Tư bản tài chính, Xuất khẩu tư bản) với lĩnh vực hoặc quan hệ chính.
Sau đó, cặp đôi trả lời hai câu: (1) Vì sao không gộp “chuyển vốn ra nước ngoài” với “bán hàng ra nước ngoài”? (2) Các-ten và xanh-đi-ca khác nhau ở điểm nào?

Kết quả Phiếu học tập số 2 dự kiến:

• Tư bản công nghiệp: sản xuất, kinh doanh công nghiệp.
• Tư bản ngân hàng: hoạt động ngân hàng, tiền tệ.
• Tư bản tài chính: kết hợp tư bản ngân hàng và công nghiệp.
• Xuất khẩu tư bản: đưa vốn ra nước ngoài để thu lợi; khác với xuất khẩu hàng hoá.
• Các-ten: liên kết qua thoả thuận như giá, sản lượng, thị trường; thành viên còn cơ sở và hoạt động riêng.
• Độc quyền: sức chi phối lớn của một hay một nhóm tổ chức trong hoạt động kinh tế; cạnh tranh không vì thế mất hết.
  Kết luận cặp đôi: Các-ten phối hợp bằng thoả thuận; xuất khẩu tư bản xét việc chuyển vốn qua biên giới, không đồng nghĩa với xuất hàng.

Vận dụng việc tra cứu để chọn đúng thuật ngữ, nhận định đúng sai về cách dùng khái niệm và giải thích lí do bằng căn cứ trong bài.

Bài tập 1: Nước A còn vua nhưng quyền vua bị hiến pháp và cơ quan đại diện giới hạn. Thuật ngữ phù hợp là gì? A. Quân chủ chuyên chế; B. Quân chủ lập hiến; C. Nền Cộng hoà thứ ba của Pháp; D. Hai chính quyền ở Nga năm 1917.
Bài tập 2: Chọn đúng hai nhận định về tổ chức kinh tế. A. Các-ten có thoả thuận nhưng thành viên còn hoạt động riêng; B. Tơ-rớt luôn để mỗi xí nghiệp hoàn toàn tự quyết mọi khâu; C. Xanh-đi-ca thống nhất tiêu thụ, thành viên còn cơ sở sản xuất riêng; D. Tư bản tài chính chỉ có vốn ngân hàng, không liên hệ công nghiệp.
Bài tập 3: Đánh giá cách dùng thuật ngữ, đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Đẳng cấp thứ ba ở Pháp trước 1789 chỉ gồm người nghèo. b) Chủ quyền quốc gia và sức chi phối thị trường của tổ chức độc quyền có cùng phạm vi, chủ thể. c) Bôn-sê-vích nghĩa là mọi người Nga đều cùng một phái. d) Liên bang Đông Dương là tổ chức cai trị thực dân, không phải liên kết bình đẳng tự nguyện.
HS làm cá nhân 6 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra với bạn trên bảng đáp án GV trình chiếu.

Đáp án:

• Bài 1: B. Quân chủ lập hiến vẫn có vua nhưng bị giới hạn theo thiết chế. Không lấy một đặc điểm “có vua” để đồng nhất với chuyên chế.
• Bài 2: A và C. Các-ten phối hợp bằng thoả thuận; xanh-đi-ca thống nhất tiêu thụ. Tơ-rớt điều hành chung làm mất độc lập kinh tế của xí nghiệp; tư bản tài chính gắn hai bộ phận vốn ngân hàng và công nghiệp.
• Bài 3: a) Đ, vì đẳng cấp thứ ba còn có tư sản, nông dân, bình dân; b) S, vì quyền tối cao của quốc gia khác với sức chi phối kinh tế của tổ chức độc quyền; c) S, vì Bôn-sê-vích là một phái chính trị, không phải toàn dân; d) Đ, vì phải xét quyền lực thực dân, không chỉ dựa vào chữ “liên bang”.

Vận dụng thuật ngữ và tên đối chiếu để phân tích một nhận định có căn cứ, tránh tuyệt đối hoá; viết được đoạn lập luận ngắn có dẫn chứng từ tình huống trong bài.

GV nêu tình huống: “Một bài báo viết: nước Y có quốc vương nên là chế độ chuyên chế.”
HS làm việc cặp đôi trong 5 phút: (1) Nhận định trên đúng hay chưa đủ căn cứ? (2) Cần xét những dữ kiện nào để phân loại chế độ? (3) Viết đoạn 4–5 câu nhận xét, dùng ít nhất một ví dụ từ tình huống nước A trong bài.
Nhiệm vụ về nhà (nếu chưa kịp): viết đoạn 5–7 câu phân tích tình huống Ba xí nghiệp D hoặc Nga sau tháng Hai 1917.

Sản phẩm dự kiến:

• Nhận định “có quốc vương nên là chuyên chế” chưa đủ căn cứ, vì còn vua vẫn có thể là quân chủ lập hiến nếu quyền vua bị hiến pháp và cơ quan đại diện giới hạn.
• Dữ kiện cần xét: cách ra quyết định, quyền của cơ quan đại diện, cơ chế kiểm soát quyền lực (theo tình huống nước A).
• Đoạn nhận xét mẫu: “Nhận định trên chưa đủ căn cứ. Như nước A trong bài, có vua nhưng quyền vua bị hiến pháp và cơ quan đại diện giới hạn, nên phù hợp quân chủ lập hiến. Phải xét quyền quyết định và thiết chế, không chỉ danh xưng.”