Giáo án Giải thích thuật ngữ phần Địa lí

Huy động vốn hiểu biết ban đầu và tạo tình huống để HS nhận ra một khái niệm địa lí cần đặt trong phạm vi, điều kiện cụ thể.

GV chiếu ba nhận định ngắn, HS giơ thẻ Đúng/Chưa đủ và giải thích bằng một câu:

• Nhận định 1: “Vịnh là hồ lớn bị đất bao kín hoàn toàn.”
• Nhận định 2: “Thấy nước trồi là chắc chắn có nhiều cá.”
• Nhận định 3: “Vũng là nơi tàu neo an toàn trong mọi thời tiết.”
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao các nhận định này chưa thể coi là đúng nếu không nêu rõ điều kiện?”

Mỗi HS nhận ra: nhận định 1 sai vì vịnh còn trao đổi nước với phần biển bên ngoài; nhận định 2 chưa đủ vì nguồn lợi phụ thuộc mùa, môi trường và khai thác; nhận định 3 chưa đủ vì che chắn chỉ tương đối, vẫn cần khảo sát trước khi neo đậu.

HS tra cứu đúng các mục trong bảng, nêu nghĩa và giới hạn của từng thuật ngữ bằng lời của mình, phân biệt với cách hiểu đời thường.

Chia lớp thành 3 nhóm, mỗi nhóm 3 thuật ngữ theo kĩ thuật khăn trải bàn:

• Nhóm 1: Bán bình nguyên, Băng cháy, Bậc thềm sông.
• Nhóm 2: Đa dạng sinh học, Hệ sinh thái, Nước trồi.
• Nhóm 3: Thềm phù sa cổ, Vịnh, Vũng.
  Mỗi nhóm điền Phiếu học tập số 1 (bảng ba cột: thuật ngữ, nghĩa theo SGK, giới hạn cần nhớ). Câu hỏi GV đặt ra: “Thuật ngữ này dễ bị hiểu sai ở điểm nào? Giới hạn nào phải nhớ?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Ví dụ mẫu:

• Bậc thềm sông | Dải địa hình dạng bậc ở thung lũng sông, do dòng chảy bồi tụ và xâm thực qua các giai đoạn | Không phải cầu thang do người xây.
• Vũng | Chỗ biển ăn sâu, nhỏ, được địa hình hoặc đảo che chắn | Vẫn phải khảo sát trước khi coi là nơi neo tàu an toàn.
  Các nhóm còn lại tương tự cho các thuật ngữ được giao.

HS xác định được nhóm A, B, C phản ánh ba cấp đa dạng sinh học khác nhau, hiểu vì sao không cộng ba số đo thành một tổng; nêu được giới hạn khi suy luận về nước trồi và thềm sông.

HS làm việc theo nhóm cũ, điền Phiếu học tập số 2 dựa trên hồ sơ thực hành:

• Nhóm A ghi nhận nhiều dạng di truyền trong một loài cây.
• Nhóm B đếm các loài chim.
• Nhóm C khảo sát rừng, đầm lầy, bãi cỏ và quan hệ với môi trường.
• Điểm D: dải bề mặt cao, có lớp phù sa cũ cạnh thung lũng. Điểm E: thấp gần lòng sông, có vật liệu bồi mới.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao không nên cộng số dạng gen, số loài chim và số hệ sinh thái thành một tổng số?” và “Có thể kết luận có cá nhiều ở vùng nước trồi không?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với các ý chính:

• A: cấp gen (đa dạng di truyền trong loài); B: cấp loài; C: cấp hệ sinh thái.
• Ba cấp bổ sung cho nhau, không cộng cơ học vì mỗi cấp đo một khía cạnh khác nhau; đếm loài cũng chưa mô tả hết đa dạng.
• Nước trồi có thể đưa chất dinh dưỡng từ sâu lên, hỗ trợ sinh vật phù du và chuỗi thức ăn; nhưng không đồng nghĩa luôn có nhiều cá, vì nguồn lợi phụ thuộc mùa, môi trường và khai thác.
• D có thể liên hệ thềm phù sa cổ; E gần thềm sông hoặc bãi bồi mới; mô tả chưa thay khảo sát địa chất, không đi vào bờ sông nguy hiểm để kiểm tra.

HS vận dụng tiêu chí giới hạn để chọn đáp án đúng, ghép khái niệm và đánh giá từng nhận định trong bài tập đã cho.

GV dùng các bài tập 2, 3, 4, 5 của bài (làm nhanh theo cặp đôi, sau đó chữa chung):

• Bài 2: Nhận xét nào đúng về ba nhóm A, B, C?
• Bài 3: Ghép đối tượng với đặc điểm nổi bật.
• Bài 4: Chọn đúng hai kết luận có giới hạn.
• Bài 5: Đánh giá từng cách hiểu a), b), c), d) là Đúng (Đ) hay Sai (S).
  GV đặt câu hỏi: “Vì sao lựa chọn này có giới hạn?”

Đáp án:

• Bài 2: C. Ba nhóm phản ánh lần lượt đa dạng gen, loài và hệ sinh thái; các cấp bổ sung nhau, không cộng cơ học.
• Bài 3: Nước trồi – nước sâu chuyển lên tầng mặt; Băng cháy – khí được giữ trong cấu trúc tinh thể của nước; Hệ sinh thái – sinh vật, môi trường và quan hệ tương tác; Vũng – chỗ biển ăn sâu, tương đối nhỏ, được che chắn.
• Bài 4: B và D. B: đa dạng sinh học cần xét cả gen, loài, hệ sinh thái. D: tên vũng chưa đủ thay khảo sát an toàn neo đậu. A sai vì nguồn lợi phụ thuộc nhiều điều kiện; C sai vì băng cháy không phải hướng dẫn tự khai thác.
• Bài 5: a) Đ; b) S (vịnh còn trao đổi nước với biển bên ngoài); c) S (cần xét môi trường và quan hệ giữa sinh vật với nhau và với nhân tố vô sinh); d) Đ.

HS vận dụng kiến thức về nước trồi, vũng và giới hạn kết luận để viết bản nhắc ngắn, giúp người khác hiểu đúng và hành động an toàn.

Mỗi HS viết bản nhắc 4 đến 5 câu cho bạn cùng lớp, nội dung bắt buộc gồm:

• Giải thích nước trồi đưa chất dinh dưỡng lên mặt, tạo điều kiện cho chuỗi thức ăn; nguồn lợi có thể thay đổi theo mùa và khai thác.
• Nêu rõ vũng kín sóng tương đối, không bảo đảm an toàn cho mọi tàu trong mọi thời tiết.
• Hai thông tin cần kiểm tra trước khi neo đậu: dự báo gió, sóng và điều kiện luồng, độ sâu, chướng ngại.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao không nên tự đi kiểm tra ngoài biển hay bờ sông? Ai là người cần hỏi?”

Bản nhắc ngắn 4 đến 5 câu, đủ ba ý bắt buộc. Ví dụ: “Nước trồi có thể đưa chất dinh dưỡng từ sâu lên, giúp sinh vật phù du và chuỗi thức ăn phát triển. Nhưng nguồn lợi cá còn phụ thuộc mùa, môi trường và khai thác, nên không có kho cá vô hạn. Vũng được che chắn tương đối, không đảm bảo an toàn cho mọi tàu. Trước khi neo đậu cần hỏi cơ quan chuyên môn về dự báo gió, sóng, luồng và độ sâu. Không tự ra biển hay vào bờ sông nguy hiểm để kiểm tra.”