Giáo án Bài 9. Thổ nhưỡng Việt Nam

Huy động kiến thức nền của HS về đất và nhận thấy đất có nhiều loại, hình thành khác nhau; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu tình huống: Vùng đồi núi thấp có đất màu đỏ vàng, còn vùng đồng bằng ven sông có đất màu xám, phù sa mịn. Câu hỏi: “Vì sao đất ở hai nơi lại khác nhau? Theo em đất đỏ có luôn tốt cho cây trồng không?” HS trả lời nhanh, không cần đúng hết, ghi câu trả lời ban đầu vào vở.

Các câu trả lời ban đầu của HS được ghi trên bảng. Kết luận định hướng: Đất khác nhau vì được hình thành từ nhiều yếu tố (đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, hoạt động con người); màu đỏ vàng không tự động nghĩa là đất tốt cho mọi cây. Nhiệm vụ bài học: tìm hiểu ba nhóm đất chính, nguyên nhân thoái hóa và cách bảo vệ đất.

Nêu được đặc điểm, điều kiện hình thành và phân bố của ba nhóm đất feralit, phù sa, mùn núi cao; giải thích được vì sao đất khác nhau.

Nhóm chuyên gia (3 nhóm, mỗi nhóm nhận một nhóm đất): Đọc bài giảng trên NeoEdu và SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi cho từng nhóm: (1) Đất này có màu sắc gì và do quá trình nào tạo nên? (2) Đất phân bố ở đâu? (3) Điều kiện nào làm đất có đặc điểm riêng? (4) Vì sao không nên coi đất này là tốt cho mọi cây? Sau đó các thành viên đổi sang nhóm mảnh ghép để chia sẻ.

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ: Đất feralit – màu đỏ vàng do tích lũy tương đối sắt, nhôm trong điều kiện nóng ẩm, phân bố rộng ở vùng đồi núi thấp; không mặc định tốt cho mọi cây. Đất phù sa – gắn vật liệu do sông bồi tụ, tập trung ở đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long và đồng bằng khác; tính chất thay đổi theo thoát nước, mặn/phèn và cách sử dụng. Đất mùn núi cao – gắn điều kiện lạnh hơn ở núi cao, phân hủy hữu cơ chậm hơn; không phải đất nào trên núi cũng có cùng đặc tính.

Giải thích được vì sao đất hình thành chậm, dễ thoái hóa; nêu được nguyên tắc bảo vệ đất theo điều kiện cụ thể.

Cặp đôi thảo luận khăn trải bàn với 3 câu hỏi: (1) Vì sao đất được xem là tư liệu sản xuất và nền cho hệ sinh thái, giữ nước? (2) Đất dốc mất lớp phủ và đồng bằng bị ô nhiễm, mặn, phèn có nguy cơ gì? (3) Vì sao không nên tự bón hóa chất hoặc rửa mặn, rửa phèn khi chưa đánh giá? Nêu biện pháp phù hợp theo điều kiện.

Kết quả thảo luận trên khăn trải bàn: Đất là tư liệu sản xuất, nền cho hệ sinh thái, giữ nước nhưng hình thành chậm, dễ thoái hóa nếu khai thác không phù hợp. Đất dốc mất lớp phủ dễ xói mòn, rửa trôi. Đồng bằng có thể ô nhiễm, mặn, phèn, nén chặt hoặc giảm chất hữu cơ. Biện pháp: giữ lớp phủ, canh tác theo đường đồng mức ở nơi thích hợp, bổ sung hữu cơ, quản lí dinh dưỡng đúng chuyên môn, bảo vệ nguồn nước, hạn chế chất thải. Không tự bón hóa chất hoặc rửa mặn/phèn khi thiếu đánh giá vì có thể chuyển ô nhiễm sang nơi khác.

Củng cố khái niệm ba nhóm đất và xói mòn; phân biệt được liên hệ đúng, sai dựa trên mô tả.

Làm nhanh các bài tập: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Đất feralit, Đất phù sa, Đất mùn núi cao, Xói mòn đất. (2) Mô tả nào phù hợp với “Đất feralit”? A. Gắn vật liệu được sông bồi tụ; B. Thường có màu đỏ vàng do tích lũy tương đối sắt, nhôm; C. Gắn tích lũy hữu cơ trong điều kiện núi cao; D. Mất vật liệu đất, tăng nguy cơ khi dốc và mất lớp phủ. (3) Kiểm tra từng liên hệ, ghi Đ hoặc S: a) Đất feralit: Thường có màu đỏ vàng do tích lũy tương đối sắt, nhôm; b) Đất phù sa: Gắn tích lũy hữu cơ trong điều kiện núi cao; c) Đất mùn núi cao: Gắn vật liệu được sông bồi tụ; d) Xói mòn đất: Mất vật liệu đất, tăng nguy cơ khi dốc và mất lớp phủ. (4) Biện pháp nào phù hợp bảo vệ đất dốc về nguyên tắc? A. Duy trì lớp phủ và hạn chế dòng chảy cuốn đất, thiết kế canh tác theo điều kiện; B. Dọn trống mọi lớp phủ trước mùa mưa; C. Đổ chất thải xuống chân dốc để gọi là bồi tụ; D. Chọn hóa chất chỉ từ màu đất mà không có đánh giá.

Đáp án: (1) Đất feralit – Thường có màu đỏ vàng do tích lũy tương đối sắt, nhôm; Đất phù sa – Gắn vật liệu được sông bồi tụ; Đất mùn núi cao – Gắn tích lũy hữu cơ trong điều kiện núi cao; Xói mòn đất – Mất vật liệu đất, tăng nguy cơ khi dốc và mất lớp phủ. (2) Đáp án B. (3) a) Đ; b) S, sửa thành “Đất phù sa: Gắn vật liệu được sông bồi tụ”; c) S, sửa thành “Đất mùn núi cao: Gắn tích lũy hữu cơ trong điều kiện núi cao”; d) Đ. (4) Đáp án A, vì lớp phủ và cách sử dụng phù hợp giúp giảm xói mòn; không xóa mọi lớp phủ hay dùng màu đất làm căn cứ duy nhất cho hóa chất.

Vận dụng kiến thức về lớp phủ và xói mòn để phân tích mô hình giả định; phân biệt được kết luận có căn cứ với suy luận vượt quá dữ liệu; đề xuất cảnh báo sử dụng đất.

Nhóm đọc mô hình giả định: Sau cùng một lượng mưa, ô A là sườn dốc mất lớp phủ, nhiều đất bị cuốn đi; ô B có cùng điều kiện dốc và đất mẹ nhưng có lớp phủ giữ lại nhiều đất hơn. Đề không có số đo hoặc chứng nhận cây trồng. Hoàn thành Phiếu học tập số 2: (a) Giải thích vai trò của lớp phủ; (b) Nêu giới hạn kết luận từ mô hình; (c) Lập cảnh báo sử dụng cho một nhóm đất trong bài.

Phiếu học tập số 2 đã điền: (a) Khi các điều kiện giữ giống nhau, khác biệt lớp phủ giúp giảm tác động trực tiếp của mưa và giữ đất. (b) Mô hình cho thấy hướng tác động nhưng chưa có số liệu nên không tự ghi giảm bao nhiêu phần trăm xói mòn; không từ một mô hình kết luận mọi loài cây, mọi đất đều phù hợp hoặc tự thử nghiệm trên sườn nguy hiểm. (c) Ví dụ cảnh báo: Đất feralit: cần chú ý lớp phủ và rửa trôi, không mặc định phù hợp mọi cây; Đất phù sa: kiểm tra chất lượng, mặn/phèn, nguồn ô nhiễm, không coi là mãi tốt; Đất mùn núi cao: thận trọng với hệ sinh thái và xói mòn, không tự phá lớp phủ.