Giáo án Bài 10. Sinh vật Việt Nam

Tạo tình huống mở đầu, kích thích HS nhận biết sinh vật Việt Nam đa dạng và đặt câu hỏi về cách đo sự đa dạng đó.

GV trình chiếu hoặc treo tranh về rừng nhiệt đới, rừng ngập mặn, rạn san hô và ruộng lúa. GV hỏi lớp: “Các em thấy khu vực nào có nhiều loài sinh vật hơn? Làm thế nào để biết một nơi có nhiều loài hay chỉ có nhiều cây?” HS trả lời theo cảm nhận, GV ghi nhanh các ý lên bảng và dẫn dắt vào bài.

HS nêu được ít nhất hai hệ sinh thái khác nhau và thấy cần có tiêu chí rõ ràng để đánh giá đa dạng sinh học. GV ghi trên bảng câu hỏi trọng tâm: “Đa dạng sinh học được đo bằng gì?”

HS nêu được và phân biệt được khái niệm đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái, nguồn gen và bảo vệ sinh cảnh.

HS hoạt động nhóm 4 bạn theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 gồm bốn khái niệm cần đọc và tóm tắt bằng lời của mình. Nhiệm vụ: Đọc mục Khái niệm trong sách, viết vào ô tương ứng trên khăn trải bàn định nghĩa của từng khái niệm, sau đó nêu một ví dụ ở Việt Nam cho mỗi khái niệm. GV đặt câu hỏi: “Đa dạng loài khác số cá thể ở điểm nào?” “Đa dạng hệ sinh thái khác đa dạng loài ở điểm nào?”

Khăn trải bàn có bốn ô, gồm:

• Đa dạng loài: sự phong phú thành phần loài, không chỉ số cá thể.
• Đa dạng hệ sinh thái: khác biệt nơi sống và quan hệ sinh thái.
• Nguồn gen: vật liệu di truyền trong các quần thể, loài.
• Bảo vệ sinh cảnh: giữ nơi sống và các điều kiện tồn tại của sinh vật.
  Kèm ví dụ: rừng ngập mặn, rạn san hô, đất ngập nước, hệ sinh thái nông nghiệp.

HS so sánh số cá thể và số loài trong bảng khảo sát giả định, nhận biết kết luận có giới hạn khi thiếu dữ liệu.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Đề: Hai ô khảo sát giả định cùng diện tích và thời gian. Ô A có 100 cá thể của 1 loài cây. Ô B có 80 cá thể thuộc 8 loài cây. Chưa có thông tin về động vật, nguồn gen, mùa hay điều kiện môi trường. GV yêu cầu: (1) So sánh số cá thể của hai ô. (2) So sánh số loài của hai ô. (3) Nêu điều có thể kết luận và điều chưa thể kết luận.

Kết quả HS cần viết:

• Ô A: 100 cá thể, 1 loài cây.
• Ô B: 80 cá thể, 8 loài cây.
• Ô A nhiều cá thể hơn, nhưng ô B có nhiều loài hơn.
• Theo tiêu chí số loài cây trong khảo sát giả định, B phong phú hơn A; không lấy số cá thể thay cho số loài.
• Chưa đủ đánh giá toàn bộ đa dạng sinh học vì chưa có dữ liệu về động vật, nguồn gen, hệ sinh thái, mùa và cách khảo sát.

HS nêu được giá trị của đa dạng sinh học, nguyên nhân suy giảm và các nhóm biện pháp bảo tồn; nhận biết hành vi đúng, sai khi tiếp xúc với động vật hoang dã.

HS hoạt động nhóm 4 bạn, lập sơ đồ tư duy với ba nhánh: Giá trị của đa dạng sinh học; Nguyên nhân suy giảm; Biện pháp bảo tồn. GV đặt câu hỏi: “Trồng nhiều cây có thay thế ngay rừng tự nhiên không?” “Thả động vật mua ngoài chợ vào tự nhiên có phải là bảo tồn không? Vì sao?”

Sơ đồ tư duy gồm:

• Giá trị: cung cấp nguồn sống, điều hòa môi trường, giữ đất, giữ nước, bảo vệ bờ, giá trị văn hóa và nghiên cứu.
• Nguyên nhân suy giảm: phá, chia cắt nơi sống, khai thác quá mức, ô nhiễm, loài ngoại lai xâm hại, biến đổi khí hậu.
• Biện pháp bảo tồn: bảo vệ sinh cảnh, sử dụng hợp lí, phục hồi đúng hệ sinh thái, quản lí khu bảo tồn, giảm buôn bán trái phép, giáo dục cộng đồng.
• Ghi chú: trồng nhiều cây không thay thế ngay rừng tự nhiên nhiều tầng; không thả tùy tiện động vật mua ngoài chợ vì có thể lây bệnh và đưa loài sai nơi; quan sát từ xa, không bắt, không cho ăn, không chạm.

HS vận dụng khái niệm để ghép đúng, chọn đúng và kiểm tra các liên hệ khái niệm.

HS làm bài tập 1 đến 4 theo Phiếu học tập số 3 trong 8 phút:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái, nguồn gen, bảo vệ sinh cảnh.
2. Mô tả nào phù hợp với đa dạng loài? A. Khác biệt nơi sống và quan hệ sinh thái; B. Sự phong phú thành phần loài, không chỉ số cá thể; C. Vật liệu di truyền trong các quần thể, loài; D. Giữ nơi sống và các điều kiện tồn tại của sinh vật.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A đến D như đề bài).
4. Kiểm tra từng liên hệ và ghi Đ hoặc S: a) Đa dạng loài: sự phong phú thành phần loài, không chỉ số cá thể; b) Đa dạng hệ sinh thái: vật liệu di truyền trong các quần thể, loài; c) Nguồn gen: khác biệt nơi sống và quan hệ sinh thái; d) Bảo vệ sinh cảnh: giữ nơi sống và các điều kiện tồn tại của sinh vật.

Đáp án:

1. Đa dạng loài – sự phong phú thành phần loài, không chỉ số cá thể; đa dạng hệ sinh thái – khác biệt nơi sống và quan hệ sinh thái; nguồn gen – vật liệu di truyền trong các quần thể, loài; bảo vệ sinh cảnh – giữ nơi sống và các điều kiện tồn tại của sinh vật.
2. Đáp án B.
3. Đáp án B và D: Nguồn gen – vật liệu di truyền trong các quần thể, loài; Bảo vệ sinh cảnh – giữ nơi sống và các điều kiện tồn tại của sinh vật.
4. a) Đ; b) S, sửa thành “Đa dạng hệ sinh thái: khác biệt nơi sống và quan hệ sinh thái”; c) S, sửa thành “Nguồn gen: vật liệu di truyền trong các quần thể, loài”; d) Đ.

HS giải thích được giới hạn của nhận xét đa dạng sinh học, lập luận vì sao trồng một loài cây không thay thế ngay rừng tự nhiên và chọn hành vi bảo tồn phù hợp.

HS làm bài tập 5 đến 8 trong 9 phút:
5. Cho bảng khảo sát giả định: ô A có 100 cá thể của 1 loài cây; ô B có 80 cá thể thuộc 8 loài cây, cùng diện tích và thời gian. Hãy so sánh số cá thể, số loài và nêu giới hạn nhận xét đa dạng sinh học.
6. Vì sao trồng một loài cây trên diện tích lớn chưa thể thay ngay rừng tự nhiên?
7. Hoạt động nào phù hợp với bảo tồn của học sinh? A. Quan sát từ xa, ghi nguồn và báo người phụ trách khi thấy dấu hiệu vi phạm; B. Mua động vật không rõ nguồn rồi thả vào ao hồ; C. Bắt đủ mọi loài để đếm tại lớp; D. Dùng một buổi không thấy loài để khẳng định loài đã tuyệt chủng.
GV đọc từng câu, HS trả lời miệng hoặc viết vào giấy nháp.

Đáp án và gợi ý chấm:

• Câu 5: Ô A nhiều cá thể cây hơn (100 so với 80) nhưng chỉ ghi nhận 1 loài; ô B ghi nhận 8 loài. Theo tiêu chí số loài cây, B phong phú hơn A. Chưa đủ đánh giá toàn bộ đa dạng sinh học vì còn thiếu động vật, nguồn gen, hệ sinh thái, mùa và cách khảo sát.
• Câu 6: Rừng tự nhiên gồm nhiều loài, nhiều tầng và nhiều quan hệ sinh thái, có đất và vi sinh vật gắn với lịch sử phát triển; trồng một loài chỉ cung cấp một phần đó, không tự tái tạo mọi cấu trúc, nguồn gen và chức năng của rừng tự nhiên.
• Câu 7: Đáp án A, vì quan sát an toàn và báo đúng kênh không làm hại sinh cảnh. B, C, D đều có thể gây rủi ro hoặc không phải cách chứng minh bảo tồn.

HS vận dụng kiến thức để đề xuất một dự án quan sát sinh vật trong trường an toàn, lập báo cáo trước khi triển khai và không giả dữ liệu.

HS hoạt động nhóm 4 bạn, lập báo cáo trước dự án quan sát sinh vật trong trường gồm: tên dự án, địa điểm an toàn, thời gian quan sát, cách ghi chép, quy tắc không bắt, không cho ăn, không chạm động vật hoang dã, và thông báo kết quả dự kiến. Báo cáo phải nêu rõ chưa có số liệu thật, không dùng bảng giả định của bài như kết quả quan sát thực tế.

Báo cáo trước dự án gồm:

• Tên dự án đề xuất: Cây xanh trong trường; giáo viên phụ trách chọn bồn cây an toàn; thời gian quan sát 20 phút trong buổi học được cho phép; không nhổ cây, không bắt động vật.
• Sản phẩm thông báo dự kiến: “Chúng em quan sát từ xa, ghi thời gian và đặc điểm cây, nhờ người hiểu biết xác nhận tên; một buổi không thấy loài không chứng minh loài đã biến mất.”
• Lưu ý trung thực: chưa khảo sát nên chưa có số loài thật; ví dụ A và B trong bài chỉ là bảng giả định, không được đưa vào báo cáo như dữ liệu thật.