Giáo án Bài 8. Tác động của biến đổi khí hậu đối với tự nhiên Việt Nam

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về thời tiết và khí hậu; xác định vấn đề cần giải quyết: phân biệt thời tiết với biến đổi khí hậu và nhận ra tác động đến tự nhiên Việt Nam.

GV nêu câu hỏi dẫn nhập: “Hôm qua ở địa phương em nắng rất gắt, hôm nay mưa to. Đó có phải là biến đổi khí hậu không?”. Sau đó nêu thêm: “Nếu đất đai bị xói mòn, nguồn nước bị mặn hoặc cây rừng thay đổi mùa ra hoa, nguyên nhân có phải chỉ do khí hậu không?”. HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, rồi chia sẻ với bạn bàn bên.

Các câu trả lời ban đầu của HS, ví dụ: “Một ngày nắng gắt chưa đủ để kết luận khí hậu đã biến đổi”; “Có thể do nhiều nguyên nhân, không chỉ khí hậu”. GV ghi các ý lên bảng và giữ lại để đối chiếu cuối tiết.

Nêu được khái niệm biến đổi khí hậu; giải thích được vì sao cần chuỗi quan trắc dài; tính được chênh lệch nhiệt độ trung bình từ bảng giả định.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1: đọc khái niệm “biến đổi khí hậu” và “chuỗi quan trắc dài”; tính chênh lệch nhiệt độ trung bình giữa hai giai đoạn 30 năm ở cùng trạm; ghi vào hai cột “điều biết” và “điều cần kiểm thêm”. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao không thể dùng một ngày nóng để kết luận xu thế? (2) Từ bảng giả định, chênh lệch nhiệt độ trung bình là bao nhiêu? (3) Dữ liệu này đã đủ để kết luận lũ, hạn hay mức mặn cụ thể do biến đổi khí hậu gây ra chưa?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Biến đổi khí hậu là thay đổi dài hạn trong trạng thái và đặc trưng thống kê của khí hậu.
• Chênh lệch: $24{,}6 - 24{,}0 = 0{,}6\,^\circ\mathrm{C}$; giai đoạn sau cao hơn trong bộ dữ liệu giả định.
• Điều cần kiểm thêm: tính đồng nhất, thời kì, độ bất định, chuỗi số liệu gốc; không tự đổi $0{,}6\,^\circ\mathrm{C}$ thành tốc độ tăng mỗi năm.
• Chưa có dữ liệu mưa, dòng chảy, mực nước, sử dụng đất nên không kết luận một trận lũ, hạn hoặc mức mặn cụ thể do riêng biến đổi khí hậu.

Giải thích được tác động của biến đổi khí hậu đến bốc hơi, nhu cầu nước, mùa và cực trị dòng chảy; nêu được vì sao xâm nhập mặn phụ thuộc nhiều điều kiện.

HS hoạt động nhóm 4, lập sơ đồ tư duy trên giấy A3 theo gợi ý: (1) Nhiệt tăng làm thay đổi những gì? (2) Mưa biến đổi tác động đến mùa, lượng và cực trị dòng chảy như thế nào? (3) Nước biển dâng gây ra những nguy cơ nào ở nơi thấp ven biển? (4) Vì sao không thể nói mặn chỉ do mực nước biển? Các yếu tố cần nêu: dòng chảy, triều, khai thác nước, địa hình, sụt lún.

Sơ đồ tư duy của nhóm với các nhánh chính:

• Nhiệt tăng → thay đổi bốc hơi và nhu cầu nước.
• Mưa biến đổi → ảnh hưởng mùa, lượng và cực trị dòng chảy.
• Nước biển dâng → nguy cơ ngập, mặn ở nơi thấp ven biển.
• Xâm nhập mặn phụ thuộc: dòng chảy, triều, khai thác nước, địa hình, sụt lún.
  Kết luận nhóm: không quy mặn chỉ cho một nguyên nhân duy nhất.

Nêu được tác động của khí hậu đến đất dốc, sinh vật và dải thấp ven biển; nhận ra không quy mọi suy thoái cho khí hậu.

Kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 3 HS ngồi quanh một khăn giấy lớn chia ba ô: (1) Đất dốc khi mưa lớn; (2) Sinh vật khi điều kiện nhiệt, ẩm thay đổi và san hô khi nước biển nóng bất thường; (3) Dải thấp ven biển. Mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó cả nhóm thống nhất ý chung. Câu hỏi GV đặt ra: “Mưa lớn trên đất dốc mất lớp phủ thì điều gì xảy ra?”; “Nếu cây rừng suy giảm do phá sinh cảnh, có nên quy tất cả cho khí hậu không?”.

Khăn trải bàn của nhóm với nội dung:

• Đất dốc: mưa lớn, mất lớp phủ → tăng nguy cơ xói mòn; nóng và thiếu nước kéo dài có thể làm tăng khô hạn, cháy nếu có thêm điều kiện khác.
• Sinh vật: thay đổi nơi sống, mùa hoạt động; nước biển nóng bất thường có thể gây sức ép lên san hô.
• Dải thấp ven biển: mực biển, sóng, triều, phù sa và sụt lún cùng tác động đến ngập, xói lở, mặn.
• Lưu ý: phá sinh cảnh, khai thác và chất thải cũng cần được xem xét.

Phân biệt được thích ứng và giảm nhẹ; nêu được ví dụ mỗi nhóm và giải thích vì sao hai nhóm bổ sung cho nhau nhưng không thay thế hoàn toàn.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành bảng so sánh hai cột “Thích ứng” và “Giảm nhẹ” theo các ý: mục đích, đối tượng tác động, ví dụ (cảnh báo sớm, quy hoạch an toàn, quản lí nước, lịch sản xuất; tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái). Câu hỏi GV đặt ra: “Trồng cây có phải là thích ứng không?”; “Sơ tán khi có cảnh báo lũ thuộc nhóm nào?”.

Bảng so sánh của cặp đôi:

• Thích ứng: giảm tổn thương trước tác động khí hậu; ví dụ cảnh báo sớm, quy hoạch an toàn, quản lí nước, chọn cây trồng và lịch sản xuất phù hợp.
• Giảm nhẹ: hạn chế phát thải và nguyên nhân làm khí hậu biến đổi; ví dụ tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái.
• Kết luận: hai nhóm có thể bổ sung cho nhau nhưng không thay thế hoàn toàn; sơ tán khi có cảnh báo là thích ứng, còn trồng và bảo vệ cây góp phần giảm nhẹ tùy điều kiện.

Vận dụng được các khái niệm thích ứng, giảm nhẹ, chuỗi quan trắc dài, xâm nhập mặn để làm bài tập; rèn kĩ năng đọc dữ kiện và phân biệt kết quả với suy luận.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, sau đó kiểm tra trên bài tập tương tác NeoEdu. Bài tập gồm: (1) ghép mỗi khái niệm với mô tả phù hợp; (2) chọn mô tả đúng với “Thích ứng”; (3) chọn hai cặp liên hệ đúng; (4) đánh giá đúng/sai từng liên hệ và sửa ý sai; (5) chọn kết luận đúng về xâm nhập mặn. GV hỏi thêm: “Vì sao em chọn đáp án này?”.

Đáp án và đề bài (ghi rõ):

• Bài 1 (ghép): Thích ứng – Giảm tổn thương trước tác động khí hậu; Giảm nhẹ – Hạn chế phát thải và nguyên nhân làm khí hậu biến đổi; Chuỗi quan trắc dài – Cơ sở xem xét xu thế thay vì một ngày riêng lẻ; Xâm nhập mặn – Chịu tác động của nhiều điều kiện nước, biển và đất.
• Bài 2: Đáp án B (Giảm tổn thương trước tác động khí hậu).
• Bài 3: Đáp án B và D (Chuỗi quan trắc dài – Cơ sở xem xét xu thế thay vì một ngày riêng lẻ; Xâm nhập mặn – Chịu tác động của nhiều điều kiện nước, biển và đất).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành “Giảm nhẹ: Hạn chế phát thải và nguyên nhân làm khí hậu biến đổi”; c) Sai, sửa thành “Chuỗi quan trắc dài: Cơ sở xem xét xu thế thay vì một ngày riêng lẻ”; d) Đúng.
• Bài 5: Đáp án A (cần xem dòng chảy, triều, mực biển, khai thác nước và địa hình, không quy một nguyên nhân duy nhất).

Vận dụng kiến thức về giảm nhẹ và thích ứng để lập bảng hai nhóm giải pháp cho trường và nêu giới hạn của từng nhóm, gắn với điều kiện thực tế của nhà trường.

Nhóm 4 HS lập bảng gồm hai nhóm giải pháp: Giảm nhẹ và Thích ứng. Với mỗi nhóm, ghi ít nhất hai việc cụ thể trong trường và một giới hạn. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Mở thiết bị điện đúng nhu cầu, tắt khi không dùng có thuộc giảm nhẹ không? (2) Khi nắng nóng, điều chỉnh giờ hoạt động ngoài trời thuộc nhóm nào? (3) Vì sao không nên tự ý ra vùng ngập hoặc tự sửa hệ điện để làm dự án? (4) Vì sao không kết luận hiệu quả giảm phát thải khi chưa đo?

Bảng hai nhóm giải pháp của nhóm, gồm:

• Giảm nhẹ: tiết kiệm năng lượng (mở thiết bị điện đúng nhu cầu, tắt khi không dùng theo quy trình an toàn); bảo vệ cây xanh hiện có. Giới hạn: không tự nêu con số giảm phát thải khi chưa có đo đạc.
• Thích ứng: theo cảnh báo, điều chỉnh hoạt động ngoài trời khi nắng nóng; bảo đảm nước uống; thực hiện phương án an toàn do nhà trường hướng dẫn. Giới hạn: không coi một ngày thời tiết là bằng chứng xu thế.
• Lưu ý an toàn: HS không tự ra vùng ngập hoặc tự sửa hệ điện.