Giáo án Bài 7. Vai trò của tài nguyên khí hậu và tài nguyên nước đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của nước ta

Huy động vốn hiểu biết của HS về vai trò của khí hậu và nước trong đời sống; xác định vấn đề và nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: Ở nơi em sống, nắng, mưa, gió ảnh hưởng thế nào đến cây trồng, sinh hoạt và hoạt động du lịch? Mùa nào nơi em thường thiếu nước sinh hoạt và vì sao? HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV dẫn dắt vào hai nội dung: tài nguyên khí hậu và tài nguyên nước.

HS nêu được ít nhất 2 ví dụ thực tế (ví dụ: nắng, gió giúp phơi khô nông sản; mùa khô thiếu nước dùng cho sinh hoạt và tưới tiêu). HS xác định được hai nhiệm vụ học tập: (1) khí hậu là tài nguyên gồm nhiệt, ẩm, nắng, gió và phân hóa khí hậu; (2) nước phục vụ nhiều nhu cầu và cần quản lí tổng hợp lưu vực.

Nêu được khái niệm nhiệt và ẩm, phân hóa khí hậu; giải thích được vai trò của nhiệt, ẩm, nắng, gió và những giới hạn cần lưu ý khi khai thác khí hậu.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc phần Kiến thức và mối liên hệ (đoạn về khí hậu) trong bài và học liệu NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi nhóm cần trả lời: (1) Nhiệt và ẩm giúp gì cho cây trồng, vật nuôi và việc tăng vụ? (2) Phân hóa khí hậu tạo ra sự khác nhau về sản phẩm giữa vùng thấp và vùng núi như thế nào? (3) Nắng, gió dùng để phát điện cần xét những yếu tố nào? (4) Du lịch nghỉ dưỡng, trải nghiệm phụ thuộc vào điều kiện nào? Khí hậu thuận lợi có nghĩa là mọi ngày đều an toàn không?

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các ý chính: Nhiệt và ẩm là hai điều kiện khí hậu liên quan mức nóng và lượng hơi nước; nền nhiệt, ẩm giúp đa dạng cây trồng, vật nuôi và tăng vụ ở nơi phù hợp. Phân hóa khí hậu là sự khác nhau của khí hậu giữa các miền hoặc theo độ cao, tạo sản phẩm khác nhau giữa vùng thấp và vùng núi. Nắng, gió có thể phát điện nhưng phải xét phân bố thời gian, hạ tầng, môi trường và nhu cầu. Du lịch phụ thuộc mùa, thời tiết và sức chịu đựng của hệ sinh thái; khí hậu thuận lợi không có nghĩa mọi ngày đều an toàn và không phải nơi nào cũng làm cùng một mô hình.

Nêu được các nhu cầu sử dụng nước; giải thích được vì sao cần quản lí tổng hợp lưu vực và sử dụng hợp lí tài nguyên nước.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2, đọc phần Giải thích, phương pháp và giới hạn (đoạn về nước). Câu hỏi nhóm cần trả lời: (1) Nước phục vụ những nhu cầu nào? (2) Vì sao nguồn có nhiều người dùng cần quản lí tổng hợp lưu vực? (3) Thừa nước mùa lũ có tự bù được nước sạch mùa cạn không? Vì sao? (4) Những việc nào thể hiện sử dụng hợp lí tài nguyên nước? (5) Hoạt động khai thác tài nguyên khi nào chưa thể gọi là phát triển bền vững?

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các ý chính: Nước phục vụ sinh hoạt, tưới, nuôi trồng thủy sản, công nghiệp, giao thông, phát điện và duy trì hệ sinh thái. Một nguồn có nhiều người dùng và nhu cầu thay đổi theo mùa, nên quản lí tổng hợp lưu vực phải phối hợp thượng–hạ lưu và các ngành, giữ dòng chảy, chất lượng nước và ưu tiên nhu cầu thiết yếu. Thừa nước mùa lũ không tự bù thiếu nước sạch mùa cạn nếu thiếu trữ, xử lí và phân phối. Sử dụng hợp lí gồm tiết kiệm, tưới phù hợp, giảm rò rỉ, xử lí nước thải, bảo vệ rừng và đất ngập nước. Không gọi mọi hoạt động khai thác là phát triển bền vững nếu bỏ qua chi phí môi trường hoặc quyền lợi cộng đồng.

Củng cố khái niệm nhiệt và ẩm, phân hóa khí hậu, nước sạch sinh hoạt, quản lí tổng hợp lưu vực; phân biệt được quan hệ đúng và chưa đúng.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện các bài tập sau: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Chọn mô tả đúng với Nhiệt và ẩm. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. (4) Kiểm tra từng liên hệ a) Nhiệt và ẩm: Hai điều kiện khí hậu liên quan mức nóng và lượng hơi nước; b) Phân hóa khí hậu: Một nhu cầu thiết yếu cần bảo đảm; c) Nước sạch sinh hoạt: Sự khác nhau của khí hậu giữa các miền hoặc theo độ cao; d) Quản lí tổng hợp lưu vực: Phối hợp nhiều ngành và thượng–hạ lưu. (5) Chọn đề xuất thể hiện phối hợp lưu vực: A. Trao đổi nhu cầu và lịch dùng nước giữa các ngành, thượng–hạ lưu, kiểm chất lượng và dòng chảy; B. Thượng lưu lấy hết nước và coi hạ lưu không liên quan; C. Chỉ xét sản lượng điện, bỏ mọi nhu cầu khác; D. Gọi nước ô nhiễm là nước cấp được vì cùng thể tích.

Đáp án: (1) Nhiệt và ẩm – Hai điều kiện khí hậu liên quan mức nóng và lượng hơi nước; Phân hóa khí hậu – Sự khác nhau của khí hậu giữa các miền hoặc theo độ cao; Nước sạch sinh hoạt – Một nhu cầu thiết yếu cần bảo đảm; Quản lí tổng hợp lưu vực – Phối hợp nhiều ngành và thượng–hạ lưu. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D: Nước sạch sinh hoạt – Một nhu cầu thiết yếu cần bảo đảm; Quản lí tổng hợp lưu vực – Phối hợp nhiều ngành và thượng–hạ lưu. (4) a) Đúng; b) Sai, sửa thành Phân hóa khí hậu – Sự khác nhau của khí hậu giữa các miền hoặc theo độ cao; c) Sai, sửa thành Nước sạch sinh hoạt – Một nhu cầu thiết yếu cần bảo đảm; d) Đúng. Mũi tên trong bài chỉ là liên hệ khái niệm, không phải quan hệ nguyên nhân. Thang chấm: 0 ý đúng: 0; 1 ý: 0,1; 2 ý: 0,25; 3 ý: 0,5; 4 ý: 1. (5) Đáp án A, vì lưu vực có quan hệ liên thông và cùng một lượng nước không tự bảo đảm cùng chất lượng hay khả năng tiếp cận.

Vận dụng kiến thức về nhu cầu nước và quản lí tổng hợp lưu vực để tính thiếu hụt, đề xuất phương án điều chỉnh có nguyên tắc và xây dựng phương án kiểm soát dùng nước cho trường học.

Nhóm 4 HS giải bài toán giả định: Nguồn cấp 90 đơn vị nước an toàn trong một ngày; nhu cầu thiết yếu 40, tưới 40, hoạt động phụ 30; chưa có phương án tiết kiệm; các đơn vị cùng loại và cùng thời gian. Nhóm tính thiếu hụt và đề xuất cách điều chỉnh. Sau đó, nhóm trả lời câu hỏi: Vì sao nơi có nhiều mưa cả năm vẫn có thể thiếu nước vào mùa cạn? Cuối cùng, nhóm viết phương án kiểm soát dùng nước cho trường trong một tuần (ghi trong Phiếu học tập số 2, mục Vận dụng), không tự tạo số liệu quan trắc.

Tổng nhu cầu: $40 + 40 + 30 = 110$ đơn vị; thiếu hụt: $110 - 90 = 20$ đơn vị. Đề xuất có nguyên tắc: bảo đảm nhu cầu thiết yếu trước; xem xét giảm hoạt động phụ và tiết kiệm tưới với sự phối hợp; không ra lệnh cho mọi người dùng đủ 110 đơn vị. Muốn áp dụng thật cần biết quy định, thời điểm, chất lượng nước, nguồn dự phòng và hiệu quả tiết kiệm; không tự khẳng định giảm được 20 đơn vị mà không ảnh hưởng gì. Mưa cả năm không cho biết mưa phân bố thế nào theo tháng và địa bàn; nước có thể chảy nhanh ra sông, không được trữ hoặc bị ô nhiễm; nhu cầu, khả năng xử lí và hệ thống phân phối cũng ảnh hưởng đến việc có đủ nước sạch hay không. Phương án mẫu cho trường: Mục tiêu là giảm rò rỉ và lãng phí nhưng không giảm nước uống an toàn, rửa tay hoặc vệ sinh cần thiết. Lịch và phân công: giáo viên liên hệ người phụ trách thiết bị đầu tuần; HS chỉ quan sát khu vực được phép vào giờ ra chơi giữa tuần, không tháo vòi hay chạm vào thiết bị điện; cuối tuần lớp gửi tổng hợp đề nghị kiểm tra. Thông báo mẫu: Vòi nước dùng đúng nhu cầu, khóa đúng cách sau khi sử dụng. Khi thấy rò rỉ hãy báo giáo viên, không tự sửa thiết bị. Chưa có số liệu quan trắc nên bản phương án chỉ là đề xuất, cần kiểm tra thực tế trước khi áp dụng.