Giáo án Bài 6. Thủy văn Việt Nam

Huy động vốn hiểu biết của HS về sông, hồ, nước ngầm ở địa phương; xác định vấn đề: vì sao chế độ nước của các sông khác nhau và vì sao cần bảo vệ nguồn nước.

HS kể tên 3–4 nguồn nước quen thuộc ở nơi các em sống (sông, suối, hồ, giếng khoan, giếng đào) và nêu một điều các em nhận thấy về mức nước vào mùa mưa và mùa khô. GV nêu câu hỏi dẫn dắt: « Vì sao cùng là mùa mưa nhưng có sông lên to rất nhanh, có sông lên chậm và muộn hơn? »

Danh sách 3–4 nguồn nước HS biết và một nhận xét ban đầu về sự thay đổi mực nước theo mùa. HS ghi câu hỏi dẫn dắt vào vở làm mục tiêu tiết học.

Nêu được đặc điểm chung của sông ngòi Việt Nam; phân biệt đặc điểm sông ở hệ thống sông Hồng, hệ thống Mê Công và sông miền Trung; giải thích được vì sao phải đọc riêng từng lưu vực.

Nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn: mỗi HS nhận một vai trò (đọc mục Kiến thức, chỉ lược đồ, ghi bảng, thư kí tổng hợp). Các nhóm đọc nội dung bài và hoàn thành Phiếu học tập số 1 về ba nhóm sông: hệ thống sông Hồng (phía Bắc), hệ thống Mê Công (phía Nam), các sông duyên hải miền Trung. Câu hỏi trọng tâm: (1) Mạng lưới sông Việt Nam có đặc điểm gì? (2) Vì sao nhiều sông phía Bắc và Nam có lũ vào mùa mưa hạ–thu, còn sông duyên hải miền Trung lũ muộn vào thu–đông? (3) Vì sao không nên áp dữ liệu một trạm cho cả nước?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các nội dung chính: mạng lưới sông khá dày, nhiều sông nhỏ, dốc, chế độ nước theo mùa, nhiều phù sa. Hệ thống sông Hồng và Mê Công có lưu vực xuyên quốc gia; nhiều sông phía Bắc và Nam có lũ hạ–thu; sông miền Trung ngắn, dốc, lũ lên nhanh, nhiều sông lũ muộn thu–đông. Kết luận HS rút ra: mưa, diện tích lưu vực, địa hình, lớp phủ và hoạt động con người cùng ảnh hưởng dòng chảy nên phải đọc riêng từng lưu vực.

Phân biệt hồ tự nhiên và hồ chứa; nêu vai trò và giới hạn của hồ chứa trong phòng lũ; nêu nguyên tắc khai thác nước ngầm và nhận biết nước trong chưa chắc an toàn.

Kĩ thuật trạm: lớp chia 3 trạm, mỗi trạm có một tờ hướng dẫn ngắn. Trạm 1: so sánh hồ Ba Bể với hồ Hòa Bình, Trị An về nguồn gốc, vai trò nước, sinh thái, kinh tế. Trạm 2: hồ chứa có phòng được lũ hoàn toàn không? Điều gì quyết định hiệu quả phòng lũ? Trạm 3: nước ngầm và nước sông, hồ dùng để sinh hoạt cần lưu ý gì? Hút nước ngầm quá mức có thể gây hậu quả gì?

Trạm 1: hồ Ba Bể là hồ tự nhiên; hồ Hòa Bình, Trị An là hồ chứa do con người tạo; cùng có vai trò cấp nước, sinh thái và kinh tế. Trạm 2: hồ chứa có thể điều tiết, phát điện, cấp nước nhưng hiệu quả phòng lũ phụ thuộc dung tích, cách vận hành và tình trạng lưu vực; không bảo đảm xóa mọi lũ. Trạm 3: nước ngầm có giá trị cấp nước nhưng phải khai thác phù hợp khả năng bổ cập và chất lượng; hút quá mức có thể góp phần hạ mực nước, sụt lún hoặc mặn ở nơi có điều kiện; nước trong chưa chắc an toàn, không tự uống nước sông, hồ chưa qua kiểm tra.

Củng cố khái niệm lưu vực, chế độ nước theo mùa, hồ chứa, nước ngầm; tính được tỉ số lũ/cạn và nêu được kết luận được phép từ dữ liệu.

Bài 1: Ghép mỗi đối tượng (Lưu vực, Chế độ nước theo mùa, Hồ chứa, Nước ngầm) với mô tả phù hợp.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với « Lưu vực »? A. Biến đổi dòng chảy gắn phân bố mưa và điều kiện lưu vực; B. Vùng đất cung cấp nước cho hệ thống sông; C. Hồ do con người tạo, có chức năng tùy công trình; D. Nguồn nước dưới mặt đất, cần bảo vệ chất lượng và bổ cập.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A. Lưu vực — Biến đổi dòng chảy…; B. Hồ chứa — Hồ do con người tạo…; C. Chế độ nước theo mùa — Vùng đất cung cấp nước…; D. Nước ngầm — Nguồn nước dưới mặt đất…).
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ, đánh Đ hoặc S: a) Lưu vực: Vùng đất cung cấp nước cho hệ thống sông; b) Chế độ nước theo mùa: Hồ do con người tạo, có chức năng tùy công trình; c) Hồ chứa: Biến đổi dòng chảy gắn phân bố mưa và điều kiện lưu vực; d) Nước ngầm: Nguồn nước dưới mặt đất, cần bảo vệ chất lượng và bổ cập.
Bài 5–6: Bảng giả định: trạm A có lưu lượng mùa cạn 100 m³/s, mùa lũ 500 m³/s; trạm B có mùa cạn 80 m³/s, mùa lũ 240 m³/s. Không cung cấp diện tích lưu vực, ngày đo hoặc độ an toàn bờ sông. Tính tỉ số lũ/cạn mỗi trạm và nêu kết luận được phép (ghi vào Phiếu học tập số 2).
Bài 7: Nhận xét nào đúng về nước sông và nước ngầm? A. Chất lượng phải được kiểm tra, độ trong không đủ chứng minh uống được; B. Nước trong luôn không có chất gây hại; C. Mọi nước ngầm tự bổ cập vô hạn; D. Chỉ cần đun sôi là loại hết mọi chất hòa tan.

Bài 1: Lưu vực — Vùng đất cung cấp nước cho hệ thống sông; Chế độ nước theo mùa — Biến đổi dòng chảy gắn phân bố mưa và điều kiện lưu vực; Hồ chứa — Hồ do con người tạo, có chức năng tùy công trình; Nước ngầm — Nguồn nước dưới mặt đất, cần bảo vệ chất lượng và bổ cập.
Bài 2: Đáp án B.
Bài 3: Đáp án B và D (Hồ chứa — Hồ do con người tạo…; Nước ngầm — Nguồn nước dưới mặt đất…).
Bài 4: a Đ; b S (sửa: Chế độ nước theo mùa — Biến đổi dòng chảy gắn phân bố mưa và điều kiện lưu vực); c S (sửa: Hồ chứa — Hồ do con người tạo, có chức năng tùy công trình); d Đ.
Bài 5–6: Trạm A: $\dfrac{500}{100}=5$ lần; trạm B: $\dfrac{240}{80}=3$ lần. Theo bảng giả định, mức chênh theo tỉ số ở A lớn hơn B; không đồng nhất tỉ số với thể tích nước cả mùa hoặc tốc độ dòng chảy. Chưa có thời gian, lưu vực và điều kiện nên không kết luận mọi sông Việt Nam giống A.
Bài 7: Đáp án A (vi sinh vật và chất hòa tan không xác định chỉ bằng mắt; đun sôi không loại mọi chất hòa tan).

Vận dụng kiến thức bài học để nhận xét có điều kiện về một nguồn nước; lập phiếu điều tra thủy văn an toàn với ví dụ đã điền, không bịa kết quả thực địa.

Nhiệm vụ: Mỗi nhóm lập một phiếu điều tra nguồn nước gồm: đối tượng, đại lượng, thông tin cần bổ sung, cách tìm dữ liệu, lưu ý an toàn. Lấy trạm A trong bảng giả định làm ví dụ đã điền. Trả lời câu hỏi: « Vì sao không thể nói có hồ chứa thì hạ lưu chắc chắn không ngập? »

Phiếu điều tra mẫu gồm: Đối tượng minh họa: trạm A (bảng giả định); đại lượng: lưu lượng (m³/s), tỉ số lũ/cạn 5 lần; thông tin cần bổ sung: tên lưu vực, thời gian đo, cách đo, diện tích lưu vực, lượng mưa và quy trình vận hành nếu có hồ; thông tin chưa được cung cấp thì ghi « chưa được cung cấp », không tự gán; cách tìm dữ liệu: dùng báo cáo công khai hoặc hỏi người phụ trách qua giáo viên; không tự xuống sông để đo đạc, không coi mô hình là số liệu đã đo tại địa phương. Câu trả lời: khả năng điều tiết của hồ phụ thuộc dung tích còn lại, quy trình vận hành, lượng nước vào và diễn biến mưa; hạ lưu còn nhận nước mưa tại chỗ, phụ lưu, địa hình và thủy triều ở vùng cửa sông.