Lịch sử và Địa líLớp 8Phần 9. Địa lí · Chương 2: Khí hậu và thủy văn Việt Nam

Giáo án Bài 5. Thực hành: Đọc biểu đồ khí hậu

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được đơn vị và cách đọc trục trái (°C, nhiệt độ) và trục phải (mm, lượng mưa) trên biểu đồ khí hậu bốn trạm Láng, Tân Sơn Hòa, Móng Cái, Điện Biên.
Đọc được nhiệt độ trung bình năm và tổng lượng mưa năm của bốn trạm từ bảng số liệu.
Phân biệt được số tổng hợp đã công bố với nét tháng biên vẽ xấp xỉ, và biết không cộng nét xấp xỉ để thay thế tổng năm.
Xác định được biên độ nhiệt năm xấp xỉ (giá trị cao nhất trừ giá trị thấp nhất) và mùa mưa theo ngưỡng trên 100 mm/tháng, ít nhất 3 tháng liên tiếp.
Giải thích được vì sao không dùng biểu đồ không ghi thời kì quan trắc để kết luận về thời tiết một năm cụ thể hoặc xu thế khí hậu.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự đọc chú giải, trục và đơn vị trên biểu đồ, tự kiểm tra lại kết quả đọc bằng số tổng hợp trong bảng.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp, trình bày và góp ý kết quả đọc biểu đồ bằng thuật ngữ đúng (trục, đơn vị, số tổng năm, nét tháng xấp xỉ).
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS xử lí tình huống bạn cộng các cột tháng rồi thấy lệch so với số tổng năm, từ đó đề xuất cách xử lí đúng về độ chính xác của dữ liệu.

b) Năng lực đặc thù

Nhận thức khoa học lịch sử và địa lí: HS hiểu biểu đồ khí hậu là dạng biểu đồ kết hợp hai đại lượng khác đơn vị, có cách đọc, số liệu và độ chính xác riêng.
Tìm hiểu lịch sử và địa lí: HS khai thác biểu đồ và bảng số liệu của bốn trạm để so sánh nhiệt độ, lượng mưa, biên độ nhiệt và mùa mưa.
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS viết nhận xét ngắn có căn cứ về một trạm hoặc so sánh hai trạm, phân biệt kết luận từ dữ liệu với điều cần thêm dữ liệu để giải thích.

3. Phẩm chất

Trung thực: không tự sửa số tổng năm của nguồn khi cột tháng xấp xỉ không khớp, ghi rõ nguồn và mức độ chính xác của từng số.
Chăm chỉ: đọc đủ bốn trạm, đối chiếu từng ý trong bài tập và kiểm tra lại số liệu trước khi trả lời.
Trách nhiệm: nêu kết luận đúng phạm vi dữ liệu, không suy thời tiết hay xu thế khí hậu khi nguồn thiếu thời kì quan trắc.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Biểu đồ khí hậu bốn trạm (trong bài cập nhật), bảng số liệu nhiệt độ trung bình năm và tổng lượng mưa năm của bốn trạm, chiếu lên máy chiếu hoặc màn hình.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 đã in hoặc chiếu.
Bảng phụ hoặc giấy A0 để ghi kết quả thảo luận nhóm.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/8/history_geo/dia-li-bai-5-thuc-hanh-doc-bieu-do-khi-hau, dùng ở phần luyện tập để HS tự kiểm tra đáp án.

2. Học sinh

Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí 8, vở ghi.
Thước kẻ, bút chì, bút màu đỏ và xanh để đánh dấu đường nhiệt độ và cột mưa.
Máy tính cầm tay (nếu cần tính hiệu hai số).
Bút dạ và giấy khổ nhỏ để ghi kết quả nhóm.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Đọc một đường và một cột

a) Mục tiêu

Huy động kinh nghiệm đọc biểu đồ và nêu được vấn đề: cùng một hình có hai đại lượng, cần biết đọc theo trục nào và dữ liệu lấy từ đâu.

b) Nội dung

GV chiếu biểu đồ bốn trạm, yêu cầu HS quan sát nhanh đường đỏ và cột xanh. HS trả lời các câu hỏi: (1) Đường đỏ và cột xanh đọc theo trục nào? (2) Nếu cột mưa của Móng Cái cao hơn cột của Láng thì có chắc Móng Cái mưa nhiều hơn cả năm không? (3) Vì sao phải đọc tên trạm, chú giải và đơn vị trước khi so sánh?

c) Sản phẩm

Đường đỏ là nhiệt độ, đọc theo trục trái đơn vị °C; cột xanh là lượng mưa, đọc theo trục phải đơn vị mm.
Cột cao hơn trên hình không đủ để kết luận vì các trạm có thể dùng trục mưa khác nhau (Móng Cái lên 600 mm, ba trạm khác lên 400 mm); cần đọc giá trị trên trục hoặc số tổng năm.
Vấn đề cần giải quyết: đọc đúng hai trục, đúng đơn vị và đúng nguồn số liệu trước khi so sánh các trạm.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu biểu đồ bốn trạm, nêu ba câu hỏi và yêu cầu HS suy nghĩ 30 giây trước khi trả lời.
Học sinh
HS quan sát biểu đồ, ghi nhanh câu trả lời ra nháp.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát, không chốt đáp án ngay.
Học sinh
HS suy nghĩ cá nhân, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 HS trả lời, ghi các ý chính lên bảng.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Đường đỏ theo trục trái, cột xanh theo trục phải.” “Không chắc, vì trục mưa Móng Cái lên 600 mm, các trạm khác lên 400 mm.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nêu vấn đề của bài: cần đọc đúng trục, đơn vị và phân biệt số tổng hợp với nét biểu đồ. GV ghi tiêu đề bài thực hành.
Học sinh
HS ghi vấn đề vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Đọc đúng hai trục và các mức dữ liệu

a) Mục tiêu

Nêu được đơn vị, cách đọc trục và tên trạm; đọc được nhiệt độ trung bình năm và tổng lượng mưa năm từ bảng số liệu.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo ba bước: (1) đọc tên trạm, chú giải, trục tháng và đơn vị; (2) so đường nhiệt để nhận ra cực trị, so cột mưa với trục phải; (3) đọc số tổng hợp trong bảng để so sánh năm. GV hướng dẫn mẫu với trạm Tân Sơn Hòa trước khi HS làm ba trạm còn lại.

c) Sản phẩm

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 (đã hoàn thành):

Đường đỏ: nhiệt độ, trục trái, °C. Cột xanh: lượng mưa, trục phải, mm. Trục ngang: tháng 1–12.
Tân Sơn Hòa: nhiệt độ trung bình năm 28,1°C, tổng mưa năm 1964 mm.
Láng: nhiệt độ trung bình năm 23,9°C, tổng mưa năm 1670 mm.
Móng Cái: nhiệt độ trung bình năm 22,6°C, tổng mưa năm 2661 mm.
Điện Biên: nhiệt độ trung bình năm 22,2°C, tổng mưa năm 1560 mm.
Kết luận: Tân Sơn Hòa có nhiệt độ trung bình năm cao nhất; Móng Cái có tổng mưa năm lớn nhất.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 1, giải thích ba bước đọc, làm mẫu với trạm Tân Sơn Hòa trên máy chiếu.
Học sinh
HS lắng nghe, ghi lại ba bước đọc vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, nhắc HS dùng số tổng hợp trong bảng khi so sánh năm, không dùng chiều cao cột bằng mắt.
Học sinh
HS làm việc theo cặp, điền kết quả vào phiếu cho ba trạm còn lại.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 cặp báo cáo, hỏi thêm: “Vì sao không lấy chiều cao cột mưa của hai trạm để so sánh tổng năm?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Vì hai trạm có thể dùng trục mưa khác nhau, và cột chỉ là số liệu tháng, không phải tổng năm.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: đường nhiệt và cột mưa dùng hai trục khác đơn vị; số tổng năm trong bảng là dữ liệu so sánh chính xác của bài.
Học sinh
HS ghi kiến thức vào vở: đọc đúng trục, đúng đơn vị, dùng số tổng hợp để so sánh năm.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Biên độ, mùa mưa và nét tháng xấp xỉ

a) Mục tiêu

Xác định được biên độ nhiệt năm xấp xỉ và mùa mưa theo ngưỡng 100 mm/tháng; phân biệt dữ liệu gốc với bản biên vẽ xấp xỉ.

b) Nội dung

HS tiếp tục hoàn thành phần còn lại của Phiếu học tập số 1: (1) đọc xấp xỉ đường nhiệt độ Láng, tính biên độ nhiệt năm bằng cao nhất trừ thấp nhất; (2) theo quy ước trong bài, tìm dãy tháng mưa trên 100 mm/tháng ở Tân Sơn Hòa; (3) nêu lí do không cộng các nét tháng để thay cho số tổng năm. GV nhấn mạnh: nét tháng được số hóa xấp xỉ, sai số khoảng 1°C và 10–20 mm.

c) Sản phẩm

Láng: nhiệt độ thấp khoảng 17°C, cao khoảng 29–30°C; biên độ nhiệt năm khoảng 12–13°C (thuộc khoảng 12–14°C).
Tân Sơn Hòa: mùa mưa theo ngưỡng trên 100 mm/tháng là khoảng tháng 5–11.
Nét tháng biên vẽ làm tròn và số hóa xấp xỉ; cộng các nét tháng không cho đúng tổng năm đã công bố, nên không dùng để sửa số tổng hợp. Số tổng năm là dữ liệu của nguồn; nét tháng chỉ dùng đọc diễn biến và khoảng giá trị.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu ba nhiệm vụ của phần 2, nhấn mạnh quy ước mùa mưa: ít nhất 3 tháng liên tiếp có lượng mưa trên 100 mm/tháng.
Học sinh
HS đọc Phiếu học tập số 1, phần hai, ghi nhớ quy ước mùa mưa.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV gợi ý HS dùng thước kẻ song song để đối chiếu đỉnh cột với đường ngang 100 mm.
Học sinh
HS làm cá nhân rồi đối chiếu với bạn cùng cặp.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 1 HS đọc biên độ Láng và 1 HS đọc mùa mưa Tân Sơn Hòa, hỏi: “Nếu cộng 12 cột tháng rồi thấy lệch 30 mm so với P ghi ở tiêu đề thì sửa số nào?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Không sửa số tổng năm của nguồn, vì cột tháng đã được làm tròn và số hóa xấp xỉ; cần tìm dữ liệu gốc cùng thời kì nếu muốn kiểm tra.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: biên độ = cao nhất trừ thấp nhất; mùa mưa theo quy ước của bài; dữ liệu xấp xỉ chỉ dùng để đọc diễn biến, không thay thế số tổng hợp.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở, đánh dấu “số công bố” và “nét xấp xỉ”.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập đối chiếu bảng và biểu đồ

a) Mục tiêu

Vận dụng cách đọc trục, số tổng hợp và quy ước để làm các câu hỏi trắc nghiệm, điền đúng sai và tính toán.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu 2, 3, 5, 6, 7 và 8 (đúng/sai bốn ý). Làm cá nhân 6 phút, sau đó đối chiếu trong nhóm 4 người. GV có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để HS tự kiểm tra sau khi làm xong.

c) Sản phẩm

Đề và đáp án:

Câu 2: Trạm có nhiệt độ trung bình năm cao nhất? Đáp án B (Tân Sơn Hòa, 28,1°C).
Câu 3: Móng Cái mưa nhiều hơn Láng bao nhiêu mm theo số tổng năm? Đáp án: 991 (2661 − 1670 = 991 mm).
Câu 5: Biên độ nhiệt năm Láng thuộc khoảng nào? Đáp án B (12–14°C; cao khoảng 29–30°C trừ thấp khoảng 17°C).
Câu 6: Mùa mưa Tân Sơn Hòa theo cột biên vẽ là khoảng nào? Đáp án A (tháng 5–11).
Câu 7: Nhiệt độ trung bình năm Tân Sơn Hòa cao hơn Điện Biên bao nhiêu°C? Đáp án: 5,9 (28,1 − 22,2 = 5,9°C).
Câu 8: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai (tháng 10: Móng Cái khoảng 180 mm, Tân Sơn Hòa khoảng 310 mm); d) Sai (không có thời kì quan trắc để xác định xu thế).

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 2, nêu yêu cầu làm cá nhân 6 phút, sau đó trao đổi nhóm 4 người.
Học sinh
HS đọc đề, chuẩn bị bút chì và thước kẻ.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV theo dõi, nhắc HS đọc kĩ đơn vị và từ khóa như “khoảng”, “theo số tổng năm”, “theo cột biên vẽ”.
Học sinh
HS làm cá nhân, sau đó đối chiếu và sửa đáp án trong nhóm.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời đại diện nhóm trình bày đáp án câu 3, câu 8c, câu 8d; nếu có ý khác nhau thì yêu cầu nhóm giải thích căn cứ.
Học sinh
HS trình bày: “Câu 3 lấy hai số tổng năm, không lấy chiều cao cột tháng.” “Câu 8c sai vì tháng 10 Tân Sơn Hòa cao hơn Móng Cái.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt đáp án, nhấn mạnh: so sánh năm dùng số tổng hợp; biên độ dùng cao nhất trừ thấp nhất; không suy xu thế từ nguồn không ghi thời kì.
Học sinh
HS sửa lỗi sai (nếu có) và ghi đáp án đúng vào phiếu.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Viết nhận xét có căn cứ về bốn trạm

a) Mục tiêu

Vận dụng kĩ năng đọc biểu đồ để viết đoạn nhận xét có số liệu, phân biệt kết luận từ bảng với điều cần thêm dữ liệu.

b) Nội dung

HS viết một đoạn khoảng 5–7 câu so sánh nhiệt độ trung bình năm và mưa năm của bốn trạm, nêu rõ một điều bảng không đủ để giải thích (ví dụ: nguyên nhân chênh lệch cần thêm vị trí, độ cao, hướng gió). Phần này có thể giao về nhà để HS hoàn thiện, nộp vào tiết sau.

c) Sản phẩm

Đoạn nhận xét mẫu đạt yêu cầu:

Nhiệt độ trung bình năm: Tân Sơn Hòa cao nhất 28,1°C; tiếp đến Láng 23,9°C, Móng Cái 22,6°C, Điện Biên 22,2°C.
Mưa năm: Móng Cái 2661 mm lớn nhất; Tân Sơn Hòa 1964 mm; Láng 1670 mm; Điện Biên 1560 mm.
Phân biệt: Các nhận xét trên lấy từ số tổng hợp đã công bố. Muốn giải thích nguyên nhân chênh lệch cần thêm dữ liệu về vị trí, độ cao và hướng gió; biểu đồ bốn trạm không đủ để kết luận về xu thế hay thời tiết một năm cụ thể.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu yêu cầu viết đoạn nhận xét, nhắc HS dùng số liệu có đơn vị và ghi rõ phần nào lấy từ bảng.
Học sinh
HS ghi yêu cầu vào vở, chọn một ý để viết.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV yêu cầu HS viết 4 phút trên lớp, phần còn lại về nhà hoàn thiện.
Học sinh
HS viết đoạn nhận xét cá nhân.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 HS đọc đoạn văn, cả lớp nhận xét về số liệu và cách phân biệt kết luận.
Học sinh
HS đọc và góp ý, ví dụ: “Bạn đã ghi rõ 28,1°C là số trung bình năm, rất tốt.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét chung, nhấn mạnh hai yêu cầu: số liệu đúng đơn vị và không suy xu thế từ nguồn thiếu thời kì.
Học sinh
HS sửa đoạn văn theo góp ý và ghi nhớ hai yêu cầu trên.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đọc biểu đồ bốn trạm và trả lời:

Đọc tên trạm, chú giải, trục tháng và đơn vị:

Đường đỏ là đại lượng gì, đọc theo trục nào, đơn vị là gì?
Cột xanh là đại lượng gì, đọc theo trục nào, đơn vị là gì?
Vì sao phải đọc đơn vị của hai trục trước khi so sánh?

Điền bảng kết quả (dùng số tổng hợp đã công bố):

Láng: nhiệt độ trung bình năm ... °C; tổng lượng mưa năm ... mm.
Tân Sơn Hòa: nhiệt độ trung bình năm ... °C; tổng lượng mưa năm ... mm.
Móng Cái: nhiệt độ trung bình năm ... °C; tổng lượng mưa năm ... mm.
Điện Biên: nhiệt độ trung bình năm ... °C; tổng lượng mưa năm ... mm.

Đọc xấp xỉ đường nhiệt độ Láng:

Nhiệt độ thấp nhất khoảng ... °C; cao nhất khoảng ... °C.
Biên độ nhiệt năm (cao nhất trừ thấp nhất) khoảng ... °C.

Mùa mưa Tân Sơn Hòa (quy ước: ít nhất 3 tháng liên tiếp trên 100 mm/tháng):

Dãy tháng mưa theo cột biên vẽ: từ tháng ... đến tháng ...

Trả lời: Vì sao không cộng các nét tháng xấp xỉ để thay cho tổng năm đã công bố?

Phiếu học tập số 2

Luyện tập đối chiếu bảng và biểu đồ:
Câu 2. Dựa vào bảng, trạm nào có nhiệt độ trung bình năm cao nhất?
A. Láng; B. Tân Sơn Hòa; C. Móng Cái; D. Điện Biên.
Câu 3. Theo số tổng năm trong bảng, Móng Cái mưa nhiều hơn Láng bao nhiêu mm? (Chỉ nhập giá trị số)
Câu 5. Đọc xấp xỉ đường nhiệt độ Láng: thấp khoảng 17°C, cao khoảng 29–30°C. Biên độ nhiệt năm thuộc khoảng nào?
A. 1–3°C; B. 12–14°C; C. 16–19°C; D. 28–30°C.
Câu 6. Theo cột biên vẽ Tân Sơn Hòa, mùa mưa (ít nhất 3 tháng liên tiếp trên 100 mm/tháng) là khoảng nào?
A. Tháng 5–11; B. Tháng 5–10; C. Tháng 6–11; D. Tháng 11 đến tháng 4 năm sau.
Câu 7. Theo bảng số tổng hợp, nhiệt độ trung bình năm Tân Sơn Hòa cao hơn Điện Biên bao nhiêu°C? (Chỉ nhập số)
Câu 8. Đối chiếu bảng và hình biên vẽ, ghi Đúng (Đ) hoặc Sai (S):
a) Tổng mưa năm Móng Cái cao hơn Tân Sơn Hòa.
b) Nhiệt độ trung bình năm Móng Cái thấp hơn Láng.
c) Móng Cái có mưa nhiều hơn Tân Sơn Hòa ở mọi tháng.
d) Một hình không ghi thời kì quan trắc đủ chứng minh mức tăng nhiệt của năm 2026.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thiện đoạn nhận xét 5–7 câu so sánh nhiệt độ trung bình năm và mưa năm của bốn trạm, dùng số liệu có đơn vị; ghi rõ phần lấy từ bảng và phần cần thêm dữ liệu để giải thích (vị trí, độ cao, hướng gió).
Luyện thêm các bài tương tác trên trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/8/history_geo/dia-li-bai-5-thuc-hanh-doc-bieu-do-khi-hau) và tự kiểm tra đáp án.
Ôn lại quy ước đọc biểu đồ: đọc đúng trục theo đơn vị, dùng số tổng hợp để so sánh năm, dùng cao nhất trừ thấp nhất để tính biên độ, không kết luận xu thế khi nguồn không ghi thời kì quan trắc.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.