Giáo án Bài 3. Khoáng sản Việt Nam

Kích hoạt kiến thức đã có của HS về các loại khoáng sản đang dùng trong đời sống và nêu được vấn đề cần giải quyết trong bài: khoáng sản có ở đâu và có dùng mãi được không.

GV đặt câu hỏi: Kể tên các loại khoáng sản em thấy trong cuộc sống hằng ngày (ví dụ: than dùng để nấu, đá vôi làm xi măng, nhôm làm dây điện, xăng dầu chạy xe). Từ đó đặt câu hỏi dẫn vào bài: Khoáng sản Việt Nam gồm những nhóm nào, phân bố ở đâu và có vô hạn không?

Danh sách 4 đến 6 khoáng sản HS kể được (ví dụ: than, dầu khí, đá vôi, sắt, nhôm, cát). Nêu được vấn đề bài học: khoáng sản phân bố ở đâu; tại sao phải khai thác và sử dụng tiết kiệm.

Nêu được ba nhóm khoáng sản chính và xác định được vị trí tiêu biểu của than, dầu khí, a-pa-tít, bô-xít trên lược đồ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi nhóm đọc mục Kiến thức trong sách, lược đồ khoáng sản và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Nhiệm vụ: xác định nhóm của từng khoáng sản, nơi phân bố tiêu biểu và đặc điểm chính. GV đặt câu hỏi gợi mở: Than và dầu khí thuộc nhóm nào? Vì sao bô-xít được gọi là quặng nguyên liệu? Bô-xít gắn với vùng địa hình nào?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: Than – nhóm năng lượng, tiêu biểu bể Quảng Ninh; Dầu khí – nhóm năng lượng, gắn các bể thềm lục địa phía đông nam; A-pa-tít – nhóm phi kim loại, nguồn khoáng sản tiêu biểu ở Lào Cai; Bô-xít – nhóm kim loại (quặng nguyên liệu sản xuất nhôm), gắn cao nguyên badan Tây Nguyên. Kèm kết luận: khoáng sản Việt Nam gồm ba nhóm năng lượng, kim loại và phi kim loại, và phân bố không đều.

Giải thích được vì sao bô-xít không phải nhôm có sẵn, vì sao đa dạng khoáng sản không đồng nghĩa với tài nguyên vô hạn, và vì sao không lấy trữ lượng một năm làm sản lượng hiện tại.

Nhóm đọc bốn mệnh đề giả định (xem Phiếu học tập số 2, phần A) và đánh dấu mỗi mệnh đề là "kết quả từ dữ kiện" hoặc "suy luận cần kiểm tra", kèm lí do ngắn. Các mệnh đề gồm: (1) Việt Nam có bô-xít nên có sẵn nhôm kim loại để dùng; (2) Nhiều loại khoáng sản nên mỏ ở đâu cũng lớn; (3) Bảng trữ lượng năm 2023 cho biết lượng còn lại năm 2026; (4) Khoáng sản đa dạng nên có thể khai thác mọi nơi, mọi tốc độ.

Bảng phân loại đã hoàn thành: (1) Suy luận sai, bô-xít là quặng dùng sản xuất nhôm, phải qua chế biến; (2) Suy luận sai, bài nêu nhiều mỏ vừa, nhỏ, phân bố không đều; (3) Suy luận sai, trữ lượng phải giữ mốc thời điểm 2023, không gọi là lượng còn lại năm 2026; (4) Suy luận sai, khai thác phải xét tài nguyên, công nghệ, môi trường và quy định. Kết luận: phân biệt kết quả trong dữ kiện với suy luận và giữ đúng mốc thời gian.

Vận dụng kiến thức về vị trí, nhóm khoáng sản và cách hiểu trữ lượng để làm đúng các bài tập 1 đến 4 và 8.

HS làm bài trong nhóm rồi đối chiếu với đáp án trên học liệu số NeoEdu (bài tập tương tác). Đề gồm: Bài 1: ghép đối tượng với mô tả (Than, Dầu khí, A-pa-tít, Bô-xít). Bài 2: chọn mô tả phù hợp với "Than". Bài 3: chọn đúng hai cặp liên hệ. Bài 4: đánh giá đúng/sai bốn liên hệ. Bài 8: chọn kết luận đúng khi một bảng ghi trữ lượng năm 2023.

Bài 1: Than – Khoáng sản năng lượng, tiêu biểu bể Quảng Ninh; Dầu khí – Gắn các bể thềm lục địa phía đông nam; A-pa-tít – Nguồn khoáng sản tiêu biểu ở Lào Cai; Bô-xít – Quặng nguyên liệu sản xuất nhôm, gắn cao nguyên badan.
Bài 2: Đáp án B (Than – Khoáng sản năng lượng, tiêu biểu bể Quảng Ninh).
Bài 3: Đáp án B và D (A-pa-tít – Lào Cai; Bô-xít – cao nguyên badan). Hai cặp Than và Dầu khí bị hoán đổi nên không chọn.
Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành Dầu khí: Gắn các bể thềm lục địa phía đông nam; c) Sai, sửa thành A-pa-tít: Nguồn khoáng sản tiêu biểu ở Lào Cai; d) Đúng.
Bài 8: Đáp án A (phải giữ mốc 2023, không tự gọi là lượng còn lại hoặc sản lượng 2026).

Vận dụng được cách tính lượng nguyên liệu giữ thêm và tỉ lệ thất thoát trong ví dụ giả định; nêu được giới hạn đánh giá phương án và đề xuất biện pháp sử dụng hợp lí khoáng sản.

Nhóm làm Phiếu học tập số 2, phần B (bảng giả định 100 tấn nguyên liệu, thất thoát 20 tấn, phương án cải tiến còn 10 tấn thất thoát). Nhiệm vụ: (1) Tính lượng nguyên liệu giữ được của cơ sở cũ và phương án mới, từ đó tính phần tăng thêm. (2) Nêu tỉ lệ thất thoát thay đổi thế nào. (3) Nêu giới hạn đánh giá phương án, vì không có số liệu chi phí, chất thải và chất lượng. (4) Lập phiếu đề xuất sử dụng hợp lí khoáng sản cho ví dụ này.

Cũ giữ 100 − 20 = 80 tấn; mới giữ 100 − 10 = 90 tấn, tăng 10 tấn nguyên liệu đưa vào chế biến. Tỉ lệ thất thoát giảm từ 20% xuống 10%, giảm 10 điểm phần trăm (không phải giảm 10% so với lượng thất thoát cũ). Giới hạn: chưa có số liệu chi phí, chất thải và chất lượng nên chưa đủ kết luận phương án đã tối ưu hoặc hoàn toàn sạch. Phiếu đề xuất gồm: mục tiêu giảm thất thoát, biện pháp (kiểm soát rơi vãi, cải tiến thiết bị, tái sử dụng phù hợp, quản lí chất thải, phục hồi khu khai thác theo chuyên môn), và theo dõi (chi phí, chất lượng, thất thoát, môi trường).